CHỮ KÝ CUỐI CÙNG NƠI CHIỀU TÀ PHỐ VIỆN

“Có những con người mà ngay cả khi đã đi đến tận cùng đỉnh cao của danh vọng và quyền lực, họ vẫn chọn cúi xuống thật thấp trước thầy cô, bạn bè và nhân dân. Câu chuyện về hai khoảng khắc đối lập — một buổi hội trường ngập nắng thu nơi ngôi trường cấp ba năm cũ, và một chiều mưa tháng Bảy lặng lẽ bên giường bệnh Quân y viện 108 — đã khắc họa trọn vẹn chân dung một nhân cách lớn: Sống khiêm nhường như cỏ cây, và cống hiến đến tàn hơi như ngọn đuốc.”

Trong suốt cuộc đời dạy học của mình, mỗi dịp tháng Mười Một về hay mỗi mùa phượng nở, tôi đều kể cho học trò nghe về đạo nghĩa “Tôn sư trọng đạo”. Nhưng có một câu chuyện mà mỗi lần cất giọng kể, lòng tôi lại rưng rưng một niềm xúc động khó tả. Đó là câu chuyện về người học trò đặc biệt nhất của mái trường Nguyễn Gia Thiều (Gia Lâm, Hà Nội) — người học trò mang tên Nguyễn Phú Trọng.

Tôi vẫn nhớ như in những bức ảnh tư liệu về ngày hội trường kỷ niệm của trường Nguyễn Gia Thiều năm ấy. Hôm đó, cả sân trường rộn ràng cờ hoa vì nghe tin có đồng chí Tổng Bí thư về thăm. Thầy cô giáo hiện tại, học sinh và cả những cựu giáo chức tóc đã bạc trắng đều hồi hộp chờ đợi một đoàn xe hộ tống tiền hô hậu ủng, chờ đợi nghi thức đón tiếp một nguyên thủ quốc gia.

Nhưng khi chiếc xe dừng lại ở cổng trường, người đàn ông có mái tóc bạc phơ trong bộ vest sẫm màu giản dị bước xuống, mỉm cười thật hiền và khoát tay ra hiệu cho đội ngũ bảo vệ lùi lại phía sau. Bước đến trước những người thầy, người cô năm xưa của mình — nay đều đã ở tuổi bát tuần, cửu tuần — vị lãnh đạo cao nhất của Đảng và Nhà nước bỗng cúi gập người thật sâu, hai bàn tay nắm chặt lấy đôi bàn tay run rẩy của thầy chủ nhiệm cũ:

— Thưa thầy, hôm nay em về trường, xin phép thầy cho em được bỏ hết mọi chức vụ ở ngoài cổng trường. Ở đây, em mãi mãi chỉ là cậu học trò Nguyễn Phú Trọng của thầy năm nào.

Khi được mời lên phát biểu, Bác cũng một mực từ chối danh xưng “Tổng Bí thư” trong lời giới thiệu. Bác tự giới thiệu mình là “cựu học sinh khóa 1957 – 1963”. Giữa hội trường hôm ấy, người học trò già ân cần dìu từng bước chân chậm chạp của thầy giáo cũ, tự tay kéo ghế mời thầy ngồi trước rồi mình mới ngồi xuống bên cạnh.

Bác ngồi ôn lại chuyện ngày xưa — cái thuở cậu bé Trọng nhà nghèo ở làng Lại Đà, mỗi ngày phải đi bộ hàng chục cây số, qua đò sang sông Đuống để đến trường, chân đất đầu trần, bữa cơm độn khoai sắn nhưng đôi mắt lúc nào cũng sáng rực niềm say mê văn chương, sử sách. Khi tặng quà cho các thầy cô giáo cũ, Bác tự tay nâng từng túi quà nhỏ bằng cả hai tay, cúi đầu lễ phép như cậu học trò mười lăm tuổi của hơn nửa thế kỷ về trước.

Kể đến đây cho học sinh nghe, tôi thấy nhiều đôi mắt dưới lớp học chớp nhanh để giấu đi sự nghẹn ngào. Giữa một thời đại mà đôi khi người ta vừa có chút địa vị, tiền tài đã vội quên đi gốc rễ, quên đi những người từng nâng đỡ mình thuở hàn vi, thì cái cúi đầu của vị Tổng Bí thư trước người thầy giáo già chính là bài học đạo đức lớn lao nhất, đẹp đẽ nhất không cần một lời giáo điều.

Thế nhưng, nếu hình ảnh "người học trò già" ở trường Nguyễn Gia Thiều làm người ta ấm lòng vì sự khiêm nhường, thì những ngày tháng cuối cùng của Bác tại Bệnh viện Trung ương Quân đội 108 lại làm hàng triệu con tim thắt lại vì sự hy sinh tận hiến.

Đó là những ngày tháng Bảy lịch sử. Khi tuổi cao sức yếu, căn bệnh hiểm nghèo đã rút cạn dần sinh lực của người chiến sĩ cộng sản kiên trung, các y bác sĩ đều khuyên Bác nên nghỉ ngơi tuyệt đối. Nhưng bên chiếc giường bệnh trắng toát mùi thuốc sát trùng, người ta vẫn thấy một chiếc bàn nhỏ xếp đầy những tập hồ sơ, văn kiện của Trung ương.

Những điều dưỡng viên trực tiếp chăm sóc Bác những ngày ấy sau này kể lại trong nước mắt: Có những hôm Bác mệt lắm, hơi thở đã rất nặng nhọc, phải dùng đến thiết bị hỗ trợ y tế. Ấy vậy mà cứ mỗi khi tỉnh táo hơn một chút, câu đầu tiên Bác hỏi không phải là về bệnh tình của mình, mà là: "Hôm nay công việc ở Văn phòng Trung ương thế nào? Đồng bào miền núi phía Bắc mưa lũ ra sao rồi?"

Chiều ngày 18 tháng 7 năm 2024 — chỉ một ngày trước khi trái tim lớn ấy ngừng đập — tại phòng bệnh đặc biệt của Viện 108, Đảng và Nhà nước đã tổ chức lễ trao tặng Huân chương Sao Vàng, phần thưởng cao quý nhất của dân tộc cho Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng.

Nhưng có một chi tiết phía sau buổi lễ ấy khiến bất kỳ ai biết đến cũng phải bật khóc: Ngay trên giường bệnh đó, khi bàn tay đã gầy guộc, xanh xao vì những mũi truyền dịch, Bác vẫn gắng gượng cầm cây bút, nắn nót ký những văn bản, quyết định cuối cùng vì lợi ích của Đảng, của dân tộc trước khi chìm vào cơn hôn mê sâu.

Nét chữ của một cựu sinh viên Khoa Văn vốn ngày thường bay bổng, thanh thoát, nay ở những giây phút cuối đời có phần run rẩy vì kiệt sức, nhưng vẫn thẳng hàng, ngay ngắn như chính cuộc đời chưa bao giờ biết khuất phục hay ngả nghiêng của Bác. Bác đã thực sự làm việc đến tận hơi thở cuối cùng, vắt kiệt giọt mồ hôi và trí lực cuối cùng để trả món nợ ân tình với non sông, trước khi thanh thản bước vào cõi vĩnh hằng vào lúc 13 giờ 38 phút ngày hôm sau.

Tôi bước lại gần tấm bảng đen, nhìn xuống những gương mặt học trò đang lặng đi trong niềm xúc cảm thiêng liêng:

— Các em ạ, có một nhà văn từng viết: "Khi bạn sinh ra, bạn khóc còn mọi người xung quanh mỉm cười. Hãy sống sao cho khi bạn qua đời, mọi người xung quanh khóc thương, còn bạn thì mỉm cười thanh thản". Bác Nguyễn Phú Trọng đã sống một cuộc đời trọn vẹn như thế. Lúc bình sinh thì cúi đầu khiêm tốn nhận mình là học trò nhỏ trước thầy cô, nhận mình là công bộc trước nhân dân; lúc sắp từ giã cõi đời vẫn ngẩng cao đầu giữ trọn khí tiết, cầm bút lo việc nước đến giây phút tàn hơi.

Tiếng chuông reo hết tiết vang lên từ lúc nào, nhưng không một học sinh nào đứng dậy thu dọn sách vở. Ngoài sân trường, một chiếc lá bàng đỏ chao nghiêng rồi đáp nhẹ xuống thềm gạch. Trong khoảng lặng trong veo của buổi chiều hôm ấy, tôi biết những đứa trẻ của tôi vừa nhận ra một điều: Sự bất tử của một con người không nằm ở chỗ họ sống được bao lâu, mà nằm ở chỗ họ đã để lại bao nhiêu yêu thương và sự tử tế cho cuộc đời này sau khi đã khép lại đôi mắt.