CHÚ LỒNG BAN – NGƯỜI ĐI TÌM VŨ KHÍ CHO NGHĨA QUÂN CÁI TÀU

Một cái tên còn lại trong câu hát xưa

Ở vùng Cái Tàu, ký ức về những người đứng lên chống Pháp từng được lưu truyền qua câu ca dao:

“Sông Cái Tàu có nhiều nhà quốc sự
Đỗ Thừa Luông, Đỗ Thừa Tự với chú Lồng Ban.”

Hai câu ngắn gọn, mộc mạc như lời ăn tiếng nói thường ngày của người dân Nam Bộ, nhưng lại gợi mở một trang sử nhiều gian khó. Trong đó, bên cạnh hai thủ lĩnh nghĩa quân họ Đỗ, cái tên “chú Lồng Ban” được lưu giữ như một dấu vết của những con người đã góp sức cho cuộc kháng chiến.

Theo bài viết “Di tích lịch sử về ‘chú Lồng Ban’ tại Cái Tàu” đăng trên Báo Cà Mau ngày 15/4/2016, chú Lồng Ban chính là Hồng Vận Ban, người gốc Hải Nam, có quan hệ gắn bó với nghĩa quân Đỗ Thừa Luông – Đỗ Thừa Tự. Thông tin về ông được tìm hiểu thêm từ gia phả dòng họ Hồng và các tư liệu lịch sử địa phương.

Điều đáng chú ý là trong khi tên tuổi hai thủ lĩnh nghĩa quân được nhắc đến tương đối nhiều, câu chuyện về Hồng Vận Ban lại ít người biết hơn. Chính việc đối chiếu gia phả, dấu tích mộ cổ và tư liệu địa phương đã góp phần làm rõ thêm vai trò của một nhân vật từng hiện diện trong cuộc đấu tranh chống ngoại xâm trên vùng đất U Minh.

Nhiệm vụ vượt khỏi vùng sông rạch quê nhà

Theo tư liệu được Báo Cà Mau dẫn từ sách Cà Mau xưa và nay của Nghê Văn Lương, Hồng Vận Ban được giao nhiệm vụ sang Xiêm, tức Thái Lan ngày nay, mua khí giới và đạn dược đưa về phục vụ nghĩa quân.

Chi tiết ấy mở ra một góc nhìn khác về cuộc kháng chiến ở Cái Tàu. Để duy trì lực lượng và tiếp tục chiến đấu, nghĩa quân không chỉ cần người trực tiếp cầm vũ khí nơi căn cứ. Họ còn cần những người đảm nhận việc liên lạc, tìm kiếm nguồn cung cấp và vận chuyển phương tiện chiến đấu trong điều kiện hết sức khó khăn.

Nhiệm vụ của Hồng Vận Ban, theo tư liệu được công bố, là một mắt xích trong nỗ lực ấy. Việc tìm mua vũ khí ở bên ngoài địa bàn hoạt động cho thấy cuộc kháng chiến không chỉ diễn ra trong những trận đánh tại rừng sâu, sông vắng, mà còn đặt ra yêu cầu tổ chức hậu cần và tìm kiếm nguồn lực để duy trì cuộc đấu tranh.

Không có đủ tư liệu để tái hiện từng chặng đường ông đã đi qua, những cuộc gặp gỡ hay hiểm nguy cụ thể trong hành trình. Nhưng chỉ riêng thông tin ông được giao nhiệm vụ mua vũ khí, đạn dược cũng cho thấy sự tin cậy mà nghĩa quân dành cho người cộng sự này.

Biến cố năm 1875

Theo bài viết của Báo Cà Mau, đầu năm 1875, trong chuyến chở vũ khí, đạn dược từ Xiêm trở về, Hồng Vận Ban bị quân Pháp phát hiện tại vàm sông Ông Đốc. Người bị bắt, vũ khí bị thu giữ; sau đó, quân Pháp tiến hành cuộc tấn công vào căn cứ nghĩa quân.

Đây là chi tiết cho thấy hoạt động kháng chiến khi ấy phải đối diện với nhiều hiểm họa, không chỉ trên chiến trường mà cả trong quá trình vận chuyển, tiếp tế. Một chuyến đi tìm vũ khí có thể trở thành mắt xích bị đối phương phát hiện, gây ảnh hưởng đến lực lượng và căn cứ.

Tuy nhiên, cần phân biệt điều tư liệu ghi nhận với những suy đoán về diễn biến tiếp theo. Các nguồn đã đối chiếu cho biết Hồng Vận Ban bị bắt trong chuyến vận chuyển ấy, nhưng không đủ căn cứ để kể thêm những lời khai, cuộc thẩm vấn hay hành động cụ thể của ông khi bị bắt. Giữ đúng giới hạn tư liệu cũng là cách tôn trọng nhân vật lịch sử.

Khi một cái tên được tìm lại

Ngày nay, câu chuyện về Hồng Vận Ban không chỉ được nhắc lại qua lời truyền miệng. Bài viết của Báo Cà Mau năm 2016 ghi nhận việc Hội Khoa học lịch sử tỉnh Cà Mau cùng thân nhân dòng họ Hồng tìm hiểu gia phả, dấu tích mộ cổ và những thông tin liên quan đến ông tại khu vực Rạch Chệt, xã Nguyễn Phích, huyện U Minh trước đây.

Từ một cái tên xuất hiện trong câu ca dao, Hồng Vận Ban dần hiện lên rõ hơn trong ký ức lịch sử địa phương: một người gốc Hải Nam gắn bó với vùng đất Cái Tàu, tham gia nghĩa quân và đảm nhận nhiệm vụ tìm mua vũ khí phục vụ kháng chiến.

Câu chuyện của ông nhắc chúng ta rằng lịch sử không chỉ được làm nên bởi những người đứng đầu phong trào hay những nhân vật xuất hiện trong các trận đánh lớn. Đằng sau một cuộc khởi nghĩa còn có những người âm thầm đảm nhận công việc ít được kể lại, nhưng có ý nghĩa đối với sự tồn tại của lực lượng kháng chiến.

Có những cái tên được khắc trên bia đá; có những cái tên sống trong gia phả, trong lời kể của hậu thế và trong câu hát dân gian. Với Hồng Vận Ban, hành trình tìm lại ký ức chính là một phần của hành trình gìn giữ lịch sử Cái Tàu – U Minh.

Chú Lồng Ban không chỉ là một cái tên trong câu ca dao xưa. Qua những tư liệu còn lại, ông gợi nhắc về lớp người đã góp sức cho cuộc kháng chiến bằng những nhiệm vụ thầm lặng, để ngọn lửa chống ngoại xâm được tiếp sức giữa vùng sông nước phương Nam.