Chú Nguyễn Văn Hồng và Khởi nghĩa giành chính quyền tháng Tám năm 1945 ở Mỹ Nhơn

Khởi nghĩa giành chính quyền tháng Tám năm 1945 ở Mỹ Nhơn

Từ đầu năm 1939, phong trào từng bước hồi phục và phát triển trở lại, quần chúng tập hợp tại nhà ông Phạm Công Hòa nghe đồng chí Phạm Văn Hoạnh (giáo Hoạnh) và đồng chí Huỳnh Khắc Mẫn (Mười Mắn) diễn thuyết về tình hình cách mạng trong huyện và tỉnh, kêu gọi quần chúng đấu tranh.

Tháng 9/1939 chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ, thực dân Pháp và tay sai ra sức lùng bắt cán bộ đảng viên, những người yêu nước, nhiều cơ sở quần chúng bị phá vỡ. Địch bắt đồng chí Nguyễn Ngọc Hố^[1] đày đi Côn Đảo. Phong trào hoạt động công khai ở địa phương tạm lắng. Sau khi đồng chí Đỗ Văn Trâu bị bắt, Quận ủy Ba Tri chỉ định đồng chí Nguyễn Văn Gộc (Chín Gộc) làm Bí thư chi bộ Mỹ Nhơn. Vào đầu tháng 12/1939, Quận ủy Ba Tri tổ chức cuộc họp tại cù lao Lá (có cán bộ tỉnh đến dự) bàn kế hoạch củng cố lực lượng đối phó với âm mưu mới của Pháp. Do bị chỉ điểm, địch bao vây bắt 4 đồng chí, riêng đồng chí Năm Niên chạy thoát. Sau đó, lính của quận Tường ở Ba Tri kéo đến cùng với bọn mã tà, lính kín bao vây một số nhà bị tình nghi là chứa chấp cán bộ cách mạng nhưng không bắt được ai. Địch tiếp tục kéo vào chùa Phật lục soát nhưng vẫn không phát hiện được gì, chúng hoạnh họe, răn đe quần chúng rồi bỏ đi.

Tháng 9/1940, Nhật vào Đông Dương, Pháp đã bắt tay với Nhật, Nhân dân ta sống cảnh một cổ hai tròng, mâu thuẫn giữa dân tộc ta với Pháp - Nhật ngày càng sâu sắc và trở nên gay gắt hơn bao giờ hết. Từ ngày 21 - 23/9/1940, Hội nghị Xứ ủy mở rộng họp tại Hóc Môn đã phân tích tình hình thế giới, so sánh lực lượng giữa ta và địch ở Đông Dương. Hội nghị quyết định gấp rút chuẩn bị lực lượng khởi nghĩa ở Nam kỳ. Nhận được chỉ thị của Xứ ủy, tháng 11/1940, Tỉnh ủy Bến Tre triệu tập cuộc họp tại nhà ông Tám Nhỏ ở cù lao Lá để triển khai kế hoạch khởi nghĩa. Được tin báo, Cai Ký và quận Mẫn đem quân đến bố trí những nơi xung yếu và bao vây địa điểm họp. Đồng chí Huỳnh Văn Tầng bị thương và bị bắt sống, đồng chí Đỗ Nghĩa Trọng và Đặng Thị Thén chạy thoát. Dù gặp nhiều khó khăn nhưng kế hoạch khởi nghĩa vẫn được phát động trong quần chúng Nhân dân các xã thuộc quận Ba Tri.

Ngày 23/11/1940 khởi nghĩa Nam kỳ bùng nổ. Hưởng ứng cuộc khởi nghĩa, Nhân dân Mỹ Nhơn tiến hành đốn cây to làm cản trở giao thông, cắt dây thép ngăn đường liên lạc của địch, chiếm nhà việc, tổ chức truy lùng hội tề nhưng do tương quan lực lượng, lính làng kết hợp với lính quận đàn áp, phong trào tạm lắng xuống.

Năm 1941, chiến tranh thế giới ngày càng ác liệt. Trong nước, phong trào cách mạng đang trên đà phát triển mạnh. Hội nghị lần thứ VIII của Ban chấp hành Trung ương Đảng đã quyết định thành lập Mặt trận Việt Minh. Hội nghị khẳng định: đẩy mạnh xây dựng lực lượng, chuẩn bị khởi nghĩa khi có thời cơ là nhiệm vụ trọng tâm của cách mạng nước ta.

Năm 1943, Pháp thành lập nhà thờ công giáo tại ấp 3 ngày nay, chi bộ cử đồng chí Trần Văn Cửng (Trần Ngôn) vào làm “từ” để vận động lãnh đạo giáo dân. Từ giữa năm 1943 phong trào cách mạng ở Mỹ Nhơn bắt đầu phục hồi, cán bộ đảng viên ra sức tuyên truyền, phát triển các tổ chức quần chúng, tập hợp lực lượng chuẩn bị đón thời cơ mới. Ở Mỹ Nhơn, các tổ chức quần chúng được tổ chức như Nông hội (Huỳnh văn Biện làm Hội trưởng), Phụ nữ (Võ Thị Triêu làm Đoàn trưởng), Thanh niên (Trần Văn Tiên lãnh đạo)… Ban trừ gian của xã được thành lập do đồng chí Lê Quang Rum làm Trưởng ban, Phan Văn Soái làm Thư ký.

Ngày 9/3/1945, Nhật đảo chính Pháp độc chiếm Đông Dương. Chúng lập chính phủ bù nhìn Trần Trọng Kim, tiếp tục duy trì bộ máy chính quyền tay sai của Pháp ở cấp quận và làng. Đảng ta nắm lấy thời cơ thuận lợi đã lãnh đạo Nhân dân chuẩn bị lực lượng tiến tới tổng khởi nghĩa giành chính quyền bằng việc ra chỉ thị: “Nhật Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta”. Từ sau ngày 9/3, tình thế cách mạng nước ta phát triển thuận lợi. Mặt trận Việt Minh có ảnh hưởng sâu rộng trong quần chúng Nhân dân, các cuộc khởi nghĩa từng phần đã nổ ra ở nhiều địa phương, thời cơ cách mạng đã đến.

Tháng 5/1945, Nhật cho lập tổ chức Thanh niên Tiền phong. Nhân cơ hội này, Đảng đã tuyển chọn nhiều cán bộ đưa vào hoạt động nhằm nắm lấy thanh niên xây dựng thành lực lượng cách mạng. Đến tháng 7/1945, phong trào Thanh niên Tiền phong phát triển mạnh từ huyện đến xã. ở Mỹ Nhơn, một số cán bộ nòng cốt như Lê Quang Hiếu, Đỗ Văn Siêng, Lê Văn Đầy, Trần Văn Cây, Lê Văn Liêm, Nguyễn Văn Chia, Giáo Để, Phạm Văn Mùi, Phùng Văn Lường…. đã tập hợp thanh niên trong làng từ 18 đến 25 tuổi, lập được hai tiểu đội Thanh niên Tiền phong do hai đồng chí Phùng Văn Lường và Phạm Văn Mùi làm Tiểu đội trưởng. Mỗi buổi sáng, các đồng chí sang Ba Tri tập võ, tập đi theo hàng ngũ và tập hát các bài hát cách mạng; buổi chiều thì lo rèn kiếm, dao găm, mã tấu…, đây là lực lượng nòng cốt trong cuộc khởi nghĩa giành chính quyền sau này. Khí thế cách mạng đã làm áp đảo tinh thần binh lính, hội tề, địa chủ, bọn chúng hoang mang, không dám hống hách như trước.

Tin phát xít Nhật đầu hàng đồng minh không điều kiện đã nhanh chóng lan khắp cả nước, thổi bùng ngọn lửa cách mạng. Ngày 16/8, Quốc dân đại hội họp tại Tân Trào quyết định ban hành lệnh tổng khởi nghĩa trong toàn quốc.

Ngày 19/8/1945, khởi nghĩa nổ ra và giành thắng lợi ở Hà Nội đã cổ vũ các địa phương khác trong cả nước.

Xứ ủy Nam Kỳ đã triệu tập cuộc họp ở chợ Đệm, quyết định đưa Mặt trận Việt Minh ra hoạt động công khai và chọn ngày 23/8 sẽ tiến hành khởi nghĩa thí điểm ở Tân An. Ở Bến Tre, cách mạng đã giành quyền làm chủ thị xã vào chiều ngày 25/8/1945. Sáng 26/8/1945, quần chúng từ các xã phụ cận đã kéo về thị trấn Ba Tri dự mít tinh do Mặt trận Việt Minh tổ chức. Cùng thời gian trên, lực lượng Thanh niên Tiền phong và Nhân dân Mỹ Nhơn tập hợp tại nhà đồng chí Phạm Văn Mùi dưới sự lãnh đạo của các đồng chí Võ Văn Kính (Hai Kính), Huỳnh Văn Biện (Sáu Biện), Đỗ Hữu Tiền (Sáu Tiền), Phạm Công Thuận (Hai Thuận), Trần Thị Gần (Hai Gần), Võ Thị Triêu (Sáu Triêu), Đỗ Thị My (Mười My), Đỗ Thị Triều (Năm Triều). Đoàn người chia hai nhóm, một nhóm xông vào nhà việc bắt sống toàn bộ Ban hội tề, thu được 5 khẩu súng (hai súng mút và 3 súng hai nòng), buộc chúng giao toàn bộ hồ sơ, sổ sách cho cách mạng. Một nhóm kéo đến treo cờ đỏ sao vàng trên nóc nhà việc, treo cờ Đảng trên nóc nhà đồng chí Phạm Văn Mùi. Lực lượng Thanh niên Tiền phong chiếm giữ nhà việc, thiết lập ngay trật tự mới. Chính quyền Nhân dân ở Mỹ Nhơn được thành lập.

Trải qua 15 năm đấu tranh kiên cường, bất khuất hôm nay chính quyền đã về tay Nhân dân. Đây là kết quả của việc vận dụng linh hoạt, sáng tạo các chủ trương của Đảng để giải quyết những yêu cầu cấp mà phong trào cách mạng đặt ra. Chi bộ đã nhanh chóng chớp lấy thời cơ, huy động lực lượng cách mạng và quần chúng giành chính quyền. Từ đây, Nhân dân Mỹ Nhơn đã thật sự trở thành người làm chủ đất nước, làm chủ vận mệnh của mình, bắt tay vào xây dựng chính quyền, xây dựng cuộc sống mới và quyết tâm bảo vệ thành quả cách mạng đã giành được trong Cách mạng tháng Tám.