Chủ tịch Hồ Chí Minh với báo chí cách mạng Việt Nam

Báo chí cách mạng Việt Nam có vai trò vô cùng quan trọng trong sự nghiệp đấu tranh giành độc lập, tự do cho dân tộc và xây dựng chủ nghĩa xã hội. Chủ tịch Hồ Chí Minh – vị lãnh tụ vĩ đại của dân tộc, cũng chính là người có ảnh hưởng sâu sắc và toàn diện đối với sự phát triển của báo chí cách mạng Việt Nam. Từ khi bắt đầu tham gia hoạt động cách mạngcho đến khi trở thành lãnh tụ tối cao của đất nước, Người luôn coi báo chí là công cụ đắc lực để tuyên truyền lý tưởng cách mạng, giác ngộ nhân dân, xây dựng lòng tin và động lực để toàn thể dân tộc đoàn kết, chiến đấu giành độc lập. Tư tưởng Hồ Chí Minh về báo chí, không chỉ mang tính lý luận mà còn có giá trị thực tiễn, đóng góp vào sự phát triển mạnh mẽ của nền báo chí cách mạng Việt Nam.

Trong quá trình tìm đường cứu nước, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh đã đến với chủ nghĩa Mác-Lênin và nhận thức được vai trò to lớn của báo chí trong việc tổ chức, tập hợp quần chúng tham gia phong trào cách mạng. Kế thừa và phát triển quan điểm Mác-Lênin về báo chí cách mạng, Người khẳng định: “Báo chí cộng sản chủ nghĩa có nhiệm vụ làm cho các chiến sĩ của chúng ta hiểu rõ vấn đề thuộc địa, làm thức tỉnh sự đồng tình hưởng ứng của quần chúng lao động ở các nước thuộc địa, tranh thủ họ tham gia sự nghiệp của chủ nghĩa cộng sản”(1). Người không chỉ viết báo, dùng báo chí làm diễn đàn tố cáo và tiến công địch, tuyên truyền cho cách mạng, mà còn tự mình tổ chức ra những tờ báo cách mạng. Người cùng khổ (Le Paria) là tờ báo cách mạng đầu tiên do Người sáng lập với tôn chỉ, mục đích là dẫn dắt mọi người bị bóc lột thuộc mọi màu da đoàn kết lại trong phong trào cách mạng quốc tế rộng lớn quét sạch mọi kẻ bóc lột. Tháng 6 năm 1925, Người sáng lập và trực tiếp chỉ đạo xuất bản báo Thanh niên, cơ quan tuyên truyền của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên, chính thức đặt nền móng cho báo chí cách mạng Việt Nam.

Số đầu tiên của tờ Thanh niên được xuất bản ngày 21/6/1925, và tiếp tục xuất bản đều đặn hàng tuần. Với gần 90 số do Nguyễn Ái Quốc trực tiếp phụ trách (đến tháng 4/1927), báo Thanh niên đã hoàn thành sứ mệnh lịch sử: Truyền bá chủ nghĩa Mác – Lênin trong nhân dân ta, góp phần tích cực chuẩn bị về mặt lý luận, chính trị, tư tưởng và tổ chức cho việc thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam, mở ra một dòng báo chí mới – Báo chí cách mạng Việt Nam. Ngay khi trở về Tổ quốc sau 30 năm tìm đường cứu nước, trong thời gian hoạt động cách mạng ở Cao Bằng, Chủ tịch Hồ Chí Minh quyết định xuất bản báo Việt Nam Độc lập, gọi tắt là Việt lập.

Báo Việt Nam Độc lập số đầu tiên ra ngày 01/8/1941, mang số 101 với ý nghĩa kế tục lịch sử của những tờ báo cách mạng từ trước. Mục tiêu của báo Việt Nam độc lập là “cốt làm cho dân ta biết, biết các việc, biết đoàn kết, đặng đánh Tây, đánh Nhật làm cho Việt Nam độc lập, bình đẳng tự do” (số 101, ngày 01/8/1941). Các bài đăng trên báo được viết bằng một văn phong phổ cập, dễ hiểu, dễ nhớ, luôn luôn chĩa mũi nhọn vào kẻ thù trực tiếp của cách mạng là phát xít Nhật, Pháp và bọn tay sai; kịp thời vạch trần mọi âm mưu thủ đoạn, tội ác dã man của chúng. Báo cũng có nhiều bài phân tích kịp thời, sâu sắc về tình hình và nhiệm vụ cách mạng, giúp cho cán bộ và nhân dân hiểu đúng tình hình, hành động đúng với chủ trương của Đảng. Báo đã cổ động mọi tầng lớp nhân dân tham gia các Hội Cứu quốc (Nông dân Cứu quốc, Phụ nữ Cứu quốc, Thanh niên Cứu quốc…), trở thành vũ khí sắc bén của Mặt trận Việt Minh trong cuộc vận động cách mạng giải phóng. Nhận xét về tờ Việt Nam độc lập, hồi ký của Đại tướng Võ Nguyên Giáp viết: “Gọi là ra báo nhưng chỉ là một phiến đá, mỗi hộp mực. Tuy nhỏ bé, đơn giản thế nhưng tác dụng của báo lại rất to lớn, tờ Việt lập đã là người cán bộ tuyên truyền, tổ chức, đấu tranh gây ảnh hưởng cách mạng thật mau chóng” (2).

Năm 1945, Cách mạng Tháng Tám thành công, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời trong vòng vây của thù trong giặc ngoài. Để giữ vững nền độc lập non trẻ, chống giặc ngoại xâm, Chủ tịch Hồ Chí Minh rất quan tâm đến việc tuyên truyền đường lối cách mạng, lấy báo chí làm vũ khí sắc bén chống lại mọi biểu hiện phản động, tiêu cực đi ngược lại quyền lợi của nhân dân, của đất nước. Năm 1946, Người căn dặn các cán bộ tuyên truyền rằng: “Tuyên truyền, anh em nên chú ý một điều này nữa là bao giờ ta cũng tôn trọng sự thực. Có nói sự thực thì việc tuyên truyền của mình mới có nhiều người nghe” (3). Chủ tịch Hồ Chí Minh đề cao tính “chân thực” bởi nó vừa là sức mạnh của bài nói, bài viết cũng đồng thời là thước đo đạo đức của người làm báo cách mạng. Mỗi bài viết của nhà báo phải đúng sự thật, tức là phải bắt nguồn từ thực tế cuộc sống với những con số, những sự kiện đã được xem xét kiểm tra, chọn lọc. Người thường nhắc nhở: “Viết phải đúng sự thật, không được bịa ra”; không nên nói ẩu”; “Chưa điều tra, chưa nghiên cứu, chưa biết rõ, chớ nói chớ viết”.

Không chỉ là người sáng lập báo chí cách mạng Việt Nam, là tác giả của một khối lượng không nhỏ các bài báo, đóng góp to lớn vào sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, Chủ tịch Hồ Chí Minh còn có những lời chỉ dạy sâu sắc cho đội ngũ những người làm báo. Bác luôn nhấn mạnh vai trò quan trọng của người làm báo: Nói đến báo chí trước hết phải nói đến những người làm báo. Cán bộ báo chí cũng là chiến sĩ cách mạng. Cây bút, trang giấy là vũ khí sắc bén của họ. Tờ báo chỉ là giấy trắng mực đen mà thôi. Nhưng với giấy trắng mực đen ấy, người ta có thể viết những bức tối hậu thư. Vì vậy, đối với người làm báo, đạo đức và năng lực là yêu cầu không thể thiếu để báo chí xứng đáng với vai trò vị trí quan trọng trong công cuộc cách mạng chung của đất nước. Yêu cầu đầu tiên đối với người làm báo là phải vững vàng về phẩm chất chính trị. Bác căn dặn, tất cả những người làm báo (người viết, người in, người sửa bài, người phát hành…) phải có lập trường chính trị vững chắc. Chính trị phải làm chủ. Đường lối chính trị đúng thì những việc khác mới đúng được. Cho nên các báo chí của ta đều phải có đường lối chính trị đúng.

Trong “Thư gửi lớp học viết báo Huỳnh Thúc Kháng” năm 1949, Chủ tịch Hồ Chí Minh nêu rõ nhiệm vụ của báo chí là tuyên truyền, cổ động, giáo dục dân chúng và: “Đối tượng của tờ báo là đại đa số dân chúng. Một tờ báo không được đại đa số dân chúng ham chuộng thì không xứng đáng là một tờ báo” (4). Viết cho quần chúng và viết về quần chúng, đó là hai nội dung thống nhất chặt chẽ với nhau, đòi hỏi người cầm bút phải không ngừng rèn luyện, “đi sâu vào thực tiễn, gắn bó với cuộc sống đang biến chuyển mạnh mẽ”. Quần chúng nhân dân là đối tượng tác động, đối tượng phục vụ chủ yếu của báo chí. Đây là sự xác định dứt khoát, thể hiện tính chất tiến bộ, mới mẻ của nền báo chí cách mạng, nền báo chí nhân dân mà Chủ tịch Hồ Chí Minh là người đặt nền móng sáng lập. Thể hiện rõ tiêu chí này, sau Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ II tháng 2 năm 1951, khi báo Sự thật ngừng xuất bản. Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ đạo thành lập báo Nhân dân – cơ quan ngôn luận thiết thực và gần gũi hơn, sâu rộng hơn. Số báo Nhân dân đầu tiên ra ngày 11/3/1951.

Ngoài việc sáng lập, chỉ đạo hoạt động, Chủ tịch Hồ Chí Minh còn là cộng tác viên rất nhiệt tình của báo: từ số 1 ngày 11/3/1951 đến số 5526 ngày 01/6/1969, Bác đã gửi tới và được đăng 1205 bài viết trên báo Nhân dân với 23 bút danh khác nhau. Ra đời tại chiến khu Việt Bắc từ năm 1951, từ đó đến nay, báo Nhân dân đã đồng hành cùng các cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc, bảo vệ Tổ quốc và gắn bó với sự nghiệp đổi mới, xây dựng đất nước của toàn Đảng, toàn quân, toàn dân ta.

Sau chiến thắng Điện Biên Phủ năm 1954, miền Bắc bước vào giai đoạn xây dựng chủ nghĩa xã hội, miền Nam tiếp tục đấu tranh chống Mỹ – Ngụy, Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ đạo báo chí cách mạng phát triển theo hướng báo chí phải là công cụ giáo dục chủ nghĩa xã hội, phản ánh thành tựu xây dựng đất nước, cổ vũ phong trào thi đua yêu nước, lao động sản xuất, đấu tranh chống lại luận điệu xuyên tạc của các thế lực thù địch. Người trực tiếp viết nhiều bài trên báo Nhân Dân, Học Tập, Quân đội Nhân dân để định hướng tư tưởng, giáo dục cán bộ và người dân. Đặc biệt, báo chí trong thời kỳ này không chỉ đưa tin về các phong trào thi đua sản xuất mà còn phản ánh cuộc sống đời thường của nhân dân lao động, cổ vũ tinh thần tự lực, tự cường trong công cuộc xây dựng đất nước. Nói về mục tiêu của báo chí cách mạng, trong phát biểu tại Đại hội lần thứ II Hội Nhà báo Việt Nam vào tháng 4 năm 1959, Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ rõ: “Báo chí của ta thì cần phải phục vụ nhân dân lao động, phục vụ chủ nghĩa xã hội, phục vụ cho đấu tranh thống nhất nước nhà, cho hòa bình thế giới”(5).

Tại buổi nói chuyện, Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng đề cao tinh thần phê bình và tự phê bình trong hoạt động báo chí. Người khuyến khích các nhà báo dũng cảm chỉ ra những sai sót, khuyết điểm của bản thân và đồng nghiệp, đồng thời tiếp thu ý kiến đóng góp từ độc giả để không ngừng hoàn thiện. Những lời căn dặn của Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Đại hội lần thứ II của Hội Nhà báo Việt Nam vẫn còn nguyên giá trị và tính thời sự, là kim chỉ nam cho những người làm báo, là nền tảng để xây dựng nền báo chí cách mạng Việt Nam vững mạnh và phát triển.

Trong Đại hội lần thứ III của Hội Nhà báo Việt Nam vào tháng 9 năm 1962, Chủ tịch Hồ Chí Minh phát biểu: “Từ nay cần phải nâng cao hơn nữa chất lượng của báo chí để làm tròn nhiệm vụ cao cả của nó… Nhiệm vụ của báo chí là phục vụ nhân dân, phục vụ cách mạng”(6). Bác cũng đặt vấn đề về cách viết thế nào cho thật giản dị, chân thực để nhân dân dễ hiểu nhất. Người nhấn mạnh, phải viết cho đúng trình độ của người xem, viết rõ ràng, gọn gàng; chớ ham dùng chữ, những chữ mà không biết rõ thì chớ dùng, những chữ mà tiếng ta có thì phải dùng tiếng ta, bất đắc dĩ mới phải dùng chữ, làm sao cho quần chúng đều hiểu, đều tin, đều quyết tâm theo lời kêu gọi của mình.

Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn đòi hỏi phải giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt và bảo vệ, phát triển tiếng nói của dân tộc. Người căn dặn các nhà báo phải có trách nhiệm đừng để cho tiếng mẹ đẻ của chúng ta mỗi ngày một mai một đi. Không chỉ tạo điều kiện cho các nhà báo làm việc, Chủ tịch Hồ Chí Minh còn trực tiếp giúp biên tập tin, bài, ảnh báo chí. Trong tin tường thuật Lễ khai mạc Đại hội Anh hùng, Chiến sĩ thi đua toàn quốc năm 1959 của Nguyễn Mạnh Hào (Việt Nam Thông tấn xã) đưa lên Bác duyệt, có câu: “Các anh hùng, chiến sĩ thi đua trai gái, già trẻ”…, Bác cầm bút đỏ, làm dấu ngoặc hoán vị “trai gái” thành “gái trai”. Bác nói: Để “trai gái”, trai trước gái sau là không tôn trọng phụ nữ; hơn nữa để “trai gái” người ta dễ nghĩ đến chuyện trai gái, không hay. Xem Báo ảnh Việt Nam số 7/1965, thấy có bài “Càng leo cao càng ngã đau”. Bác góp ý ngay: “Báo chí viết phải thật chính xác. Ai leo cao? Ai ngã đau?”. Khi xem tranh áp – phích đăng ở bìa 4 Báo ảnh Việt Nam số 4/1968 với nội dung “Hà Nội chào mừng Huế, Sài Gòn”, Bác phê bình: “Tranh vẽ như thế không đúng! Tại sao trong ba cô gái, cô gái Hà Nội lại to hơn và nổi bật hơn hai cô kia?”. Đầu năm 1967, Bác gửi cho báo Ảnh Việt Nam hai bức ảnh, một bức o dân quân nhỏ giải phi công Mỹ cao lênh khênh đang cúi đầu; bức ảnh thứ hai chụp một cô y tá đang băng bó cho một tên giặc lái Mỹ bị thương. Hai bức ảnh này đăng ở báo Ảnh số 2/1967 đã gây nên một sức truyền cảm mạnh mẽ.

Đúng vào dịp kỷ niệm 39 năm ngày thành lập Đảng, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết bài báo quan trọng: “Nâng cao đạo đức cách mạng quét sạch chủ nghĩa cá nhân” đăng báo Nhân Dân số 5409 ra ngày 03/02/1969. Bài báo thể hiện một nguyên tắc nhất quán trong tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức là “xây” phải đi cùng với “chống”, nâng cao đạo đức cách mạng phải đi cùng với phòng chống hiệu quả chủ nghĩa cá nhân. Đây thực sự là một “cuốn cẩm nang” quý báu về công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng nói chung, về vấn đề giáo dục, rèn luyện đạo đức cách mạng của cán bộ, đảng viên nói riêng. Tác phẩm “Nâng cao đạo đức cách mạng, quét sạch chủ nghĩa cá nhân” đến nay vẫn mang ý nghĩa hết sức sâu sắc cả về lý luận và thực tiễn.

Trong hơn 50 năm làm báo, từ các bài viết đầu tiên đăng trên các tờ báo của nước Pháp năm 1919, đến những bài báo cuối cùng năm 1969, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết hơn 2.000 bài báo thuộc nhiều đề tài, nhiều chủ đề, nhiều phong cách và bằng nhiều thứ tiếng (Pháp, Anh, Nga, Việt,…) với trên 100 bút danh khác nhau. Đó là những tác phẩm lý luận quan trọng, là cẩm nang chỉ đường cho Đảng và nhân dân ta trong các giai đoạn cách mạng. Những di sản quý báu của Người, trong đó có tư tưởng, đạo đức, phong cách báo chí Hồ Chí Minh sáng mãi trong lòng những người cầm bút, sáng mãi trong sự nghiệp báo chí Cách mạng Việt Nam.

Với sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, đặc biệt là vai trò của Chủ tịch Hồ Chí Minh, 100 năm qua báo chí cách mạng Việt nam đã trưởng thành vượt bậc cả về số lượng và chất lượng, nội dung và hình thức; cũng như sự lớn mạnh chưa từng có của đội ngũ những người làm báo. Đặc biệt, trong gần 40 năm đổi mới, báo chí nước ta đã đi đầu trong việc định hướng tư tưởng, góp phần giữ vững ổn định chính trị – xã hội, góp phần củng cố niềm tin của nhân dân vào sự lãnh đạo của Đảng, sự quản lý của Nhà nước; là một trong những động lực trực tiếp tham gia và thúc đẩy sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước trong giai đoạn mới, kỷ nguyên mới của dân tộc. Đồng thời kỷ nguyên mới cũng đặt ra yêu cầu nhiệm vụ mới, cao hơn đối với báo chí cách mạng, như lời của Tổng Bí thư Tô Lâm: “Báo chí cũng phải phát triển tương xứng, vươn mình cùng dân tộc, xứng tầm nền báo chí chuyên nghiệp, nhân văn, hiện đại. Công chúng mong muốn có ngày càng nhiều hơn nữa những cây bút, những tác phẩm báo chí thực sự xuất sắc, tầm vóc, chuyển tải được những bước chuyển mình to lớn của Đảng, của dân tộc, có giá trị cao về chính trị, tư tưởng” (7).