Chủ tịch Hồ Chí Minh với ngành thương nghiệp

Trong suốt sự nghiệp cách mạng của mình, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn dành sự quan tâm sâu sắc đối với giới công thương, doanh nghiệp và đội ngũ làm công tác thương nghiệp. Người có khoảng gần 100 bài nói, viết, điện, thư gửi giới công thương, doanh nghiệp, doanh nhân Việt Nam. Thông qua các văn bản này, Người hình thành và truyền tải một hệ thống quan điểm cụ thể, nhất quán và thực tiễn về vai trò, vị trí của ngành thương nghiệp trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Những quan điểm đó không chỉ mang ý nghĩa định hướng về nhận thức, mà còn đóng vai trò kim chỉ nam trong tu dưỡng đạo đức, xây dựng văn hóa kinh doanh và tổ chức hoạt động sản xuất – kinh doanh phù hợp với lợi ích của quốc gia, dân tộc và Nhân dân.

Ngay từ khi bôn ba tìm đường cứu nước, Nguyễn Ái Quốc đã sớm nhận thức rõ vai trò của thương nghiệp đối với đời sống kinh tế – xã hội và vận mệnh dân tộc. Trong nhiều bài viết đăng trên báo Le Paria, Nhân đạo và các tác phẩm như Bản án chế độ thực dân Pháp, Người đã phê phán gay gắt chính sách thương mại thực dân, vạch trần bản chất bóc lột của chế độ độc quyền buôn bán rượu và thuốc phiện ở Đông Dương. Người chỉ rõ việc thực dân Pháp lợi dụng hoạt động thương nghiệp để trục lợi, đầu độc và bóc lột nhân dân bản xứ, đồng thời làm tê liệt nền kinh tế dân tộc: “Lúc ấy, cứ một nghìn làng thì có đến một nghìn nǎm trǎm đại lý bán lẻ rượu và thuốc phiện… hằng nǎm người ta cũng đã tọng từ 23 đến 24 triệu lít rượu cho 12 triệu người bản xứ, kể cả đàn bà và trẻ con”(1).

Những phân tích này không chỉ là sự tố cáo chủ nghĩa thực dân mà còn góp phần thức tỉnh nhận thức xã hội về mối quan hệ giữa độc lập dân tộc và độc lập kinh tế. Theo Người, một dân tộc mất nước không thể có nền thương nghiệp độc lập, tự chủ; do đó, giải phóng dân tộc là điều kiện tiên quyết để xây dựng một nền kinh tế và thương nghiệp phục vụ lợi ích quốc gia.

Song song với việc truyền bá chủ nghĩa Mác – Lênin vào Việt Nam, Hồ Chí Minh cũng quan tâm nghiên cứu các hình thức tổ chức thương nghiệp trên thế giới. Trong tác phẩm Hợp tác xã (1927), Người bước đầu đề cập đến vai trò của thương nghiệp trong đời sống xã hội và khái quát một số mô hình tổ chức thương nghiệp phù hợp với sự phát triển của nền kinh tế quốc dân. Đây có thể xem là những phác thảo ban đầu về tư duy kinh tế và tổ chức thương nghiệp theo định hướng xã hội chủ nghĩa(2).

Cách mạng Tháng Tám thành công, đất nước độc lập, dân tộc được tự do. Nhưng không bao lâu, nhân dân ta lại đứng trước tình thế thù trong giặc ngoài vô cùng khó khǎn hiểm nghèo. Điều kiện đó chưa cho phép chúng ta tổ chức ngay một nền thương nghiệp mới, chính quy. Song Đảng và Nhà nước ta, đứng đầu là Chủ tịch Hồ Chí Minh vẫn dành nhiều thời gian và công sức để nghiên cứu, ban bố kịp thời hàng loạt sắc lệnh, sắc luật nhằm chỉ đạo, hướng dẫn mọi hoạt động của thương nghiệp, đáp ứng yêu cầu của cách mạng.

Năm 1956, miền Bắc Việt Nam bước vào giai đoạn khôi phục kinh tế, hàn gắn vết thương chiến tranh với xuất phát điểm thấp, cơ sở vật chất kỹ thuật nghèo nàn và đời sống Nhân dân còn nhiều khó khăn. Trong bối cảnh đó, việc tổ chức lưu thông hàng hóa, kết nối sản xuất và tiêu dùng, bảo đảm cung ứng cho Nhân dân trở thành nhiệm vụ cấp thiết. Ngành thương nghiệp vì thế giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong tiến trình khôi phục và phát triển kinh tế.

Đại hội Chiến sĩ thi đua ngành Thương nghiệp lần thứ nhất được tổ chức tại Hà Nội từ ngày 31 – 5 đến ngày 05-6-1956, với sự tham dự của 354 đại biểu là các chiến sĩ thi đua và đại diện đơn vị tiên tiến trong toàn ngành. Đây không chỉ là dịp biểu dương những tấm gương tiêu biểu mà còn là diễn đàn chính trị – nghiệp vụ quan trọng nhằm tổng kết kinh nghiệm, xác định phương hướng và nhiệm vụ của ngành trong giai đoạn mới.

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đến dự và trực tiếp nói chuyện tại Đại hội. Người biểu dương thành tích, chỉ rõ khuyết điểm, đồng thời nêu phương hướng rèn luyện và nhiệm vụ của ngành. Điều này thể hiện sự quan tâm đặc biệt của Đảng và Chính phủ, đồng thời là nguồn cổ vũ, động viên to lớn, thắp lên ngọn lửa nhiệt huyết cho toàn ngành.

Ngay mở đầu bài nói chuyện, Chủ tịch Hồ Chí Minh nhấn mạnh thành phần đại biểu đa dạng của Đại hội và coi đó là minh chứng cho sức mạnh đoàn kết của toàn ngành thương nghiệp:“Đại hội này gồm có chiến sĩ miền Nam, miền Bắc, có bộ đội chuyển ngành, có cán bộ dân tộc thiểu số, có Hoa kiều, có cán bộ trong Đảng, ngoài Đảng, thuộc tất cả các ngành trong Bộ… Đó là tượng trưng cho khối đoàn kết”(3). Như vậy, theo Người, đoàn kết không chỉ là giá trị chính trị – đạo đức, mà còn là điều kiện tổ chức mang tính quyết định để phong trào thi đua phát triển bền vững và để ngành thương nghiệp hoàn thành vai trò trong nền kinh tế quốc dân.

Tiếp đó, Người biểu dương các chiến sĩ thi đua tiêu biểu của ngành. Người không nhấn mạnh danh hiệu, mà làm rõ những phẩm chất cụ thể gắn với thực tiễn công tác của các cá nhân tiêu biểu như: gần dân, giúp dân, bảo vệ của công, cải tiến phương thức bán hàng, giữ vững lập trường trước sự mua chuộc của gian thương(4). Cách tiếp cận này cho thấy thi đua, theo tư tưởng Hồ Chí Minh, là một quá trình giáo dục, học tập và nâng cao chất lượng chung, chứ không phải là hoạt động mang tính hình thức hay cá nhân chủ nghĩa.

Bên cạnh những thành tích tiêu biểu, Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng chỉ ra những hạn chế cụ thể trong quản lý thương nghiệp như: quản lý kho tàng kém hiệu quả, thu mua thiếu tính toán gây lỗ vốn, lãng phí và tham ô. Việc Người đặt vấn đề trách nhiệm đối với “tiền vốn là của chung”(5) cho thấy quan điểm nhất quán: hiệu quả kinh tế phải gắn liền với đạo đức công vụ, quản lý của công là tiêu chí quan trọng để đánh giá phẩm chất và năng lực của cán bộ thương nghiệp. Đây là nội dung có giá trị phương pháp luận sâu sắc đối với công tác quản lý kinh tế trong điều kiện xây dựng chế độ mới.

Tại buổi nói chuyện, Người đã xác lập lại vị thế chính trị – xã hội cho người làm thương nghiệp. Trước tâm lý một số cán bộ “chưa yên tâm công tác, cho là làm việc này không vẻ vang”(6), Người đã khẳng định một cách đanh thép: “Phải nhớ rằng lao động, bất cứ lao động gì mà có ích lợi cho nhân dân, cho xã hội đều là vinh quang”(7). Bằng cách đặt thương nghiệp ngang hàng với các ngành lao động khác, Người đã xóa bỏ mặc cảm, khơi dậy niềm tự hào nghề nghiệp, biến những người buôn bán trở thành những người chiến sĩ trên mặt trận kinh tế.

Hồ Chí Minh khẳng định vai trò to lớn của thương nghiệp trong nền kinh tế quốc dân: “Trong nền kinh tế quốc dân có ba mặt quan trọng: Nông nghiệp, công nghiệp, thương nghiệp. Ba mặt công tác quan hệ mật thiết với nhau. Thương nghiệp là cái khâu giữa nông nghiệp và công nghiệp. Thương nghiệp đưa hàng đến nông thôn phục vụ nông dân, thương nghiệp lại đưa nông sản, nguyên liệu cho thành thị tiêu dùng. Nếu khâu thương nghiệp bị đứt thì không liên kết được nông nghiệp với công nghiệp, không củng cố được công nông liên minh. Công tác thương nghiệp không chạy thì hoạt động nông nghiệp, công nghiệp sẽ bị rời rạc”(8). Luận điểm này đã chỉ ra mối quan hệ hữu cơ, không thể tách rời giữa các ngành, trong đó thương nghiệp giữ vai trò trung tâm điều phối, đảm bảo cho toàn bộ cỗ máy kinh tế vận hành một cách trơn tru, hiệu quả.

Khác với thương nghiệp tư bản chủ nghĩa lấy lợi nhuận làm mục tiêu tối thượng, Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ rõ bản chất và mục tiêu của thương nghiệp trong chế độ mới là “ích quốc, lợi dân” (có lợi cho đất nước, có lợi cho nhân dân). Mọi hoạt động mua bán, trao đổi đều phải hướng tới việc phục vụ sản xuất phát triển và nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của nhân dân.

Hồ Chí Minh thường xuyên nhắc nhở cán bộ, nhân viên ngành thương nghiệp phải tích cực lao động, học tập văn hóa, nghiệp vụ cho giỏi, phải đoàn kết, thi đua giúp đỡ lẫn nhau, trao đổi kinh nghiệm cho nhau để không ngừng tiến bộ: “Toàn thể cán bộ trong ngành phải có ý thức lao động là vẻ vang, rèn luyện tinh thần khắc phục khó khăn, chịu đựng gian khổ để hoàn thành nhiệm vụ của Đảng và Chính phủ giao cho. Phải tích cực chống lãng phí, tham ô, vì những sai lầm đó có hại cho Nhà nước, cho nhân dân và có hại trực tiếp cho cán bộ, nhân viên; phải thực hành tiết kiệm; quản lý tốt của công; quản lý chặt chẽ thị trường; chống đầu cơ tích trữ, bình ổn vật giá phục vụ nhân dân”(9). Đồng thời, Người đặc biệt nhấn mạnh việc tăng cường đoàn kết nội bộ và đoàn kết với Nhân dân như một điều kiện để hoàn thành nhiệm vụ.

Những lời dậy bảo mộc mạc nhưng hết sức chân tình ấy của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã giúp cho bao lớp cán bộ, nhân viên thương nghiệp đứng vững trên trận tuyến của mình, làm tốt công tác phục vụ cách mạng, phục vụ nhân dân, luôn là người có ích cho xã hội, hoàn thành tốt nhiệm vụ to lớn mà Đảng và nhân dân giao phó.

Trong công cuộc đổi mới hiện nay, trung thành và vận dụng sáng tạo tư tưởng Hồ Chí Minh trong thương nghiệp (nay là thương mại) đã bắt kịp với sự chuyển biến của đất nước, tỏ rõ vai trò là một ngành mũi nhọn và đã có những đóng góp xứng đáng vào tiến trình đổi mới. Với bản lĩnh và trí tuệ, nhanh nhạy và kịp thời, ngành thương mại đã tham gia có hiệu quả vào quá trình hình thành và phát huy tác dụng của nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa. Đồng thời cũng làm sáng tỏ đường lối đa dạng hoá, đa phương hoá quan hệ quốc tế, đối ngoại theo tinh thần Việt Nam muốn là bạn của tất cả các nước trên thế giới.

Việt Nam đã trở thành một trong những nền kinh tế phát triển nhanh nhất ở khu vực Đông Nam Á, với thương mại đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển kinh tế. Theo số liệu từ Tổng cục Thống kê Việt Nam, năm 2025 ghi dấu một bước phát triển vượt bậc của hoạt động xuất, nhập khẩu Việt Nam khi tổng kim ngạch đạt 930,05 tỷ USD, xác lập kỷ lục cao nhất từ trước tới nay; trong đó xuất khẩu tăng 17,0%; nhập khẩu tăng 19,4%; cán cân thương mại hàng hóa xuất siêu 20,03 tỷ USD, góp phần quan trọng ổn định kinh tế vĩ mô, tạo nguồn ngoại tệ và củng cố dự trữ ngoại hối quốc gia(10).

Việt Nam đã gia tăng đáng kể sự tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu, đặc biệt trong các lĩnh vực như dệt may, điện tử, và nông sản. Việc ký kết các hiệp định thương mại tự do như EVFTA (Hiệp định Thương mại Tự do EU – Việt Nam) và CPTPP (Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương) đã mở ra nhiều cơ hội cho các doanh nghiệp Việt Nam, giúp tăng cường xuất khẩu và thu hút đầu tư nước ngoài. Tuy nhiên, Việt Nam cũng đối mặt với nhiều thách thức như cạnh tranh gia tăng từ các quốc gia khác trong khu vực, thay đổi trong chính sách thương mại toàn cầu, và những vấn đề liên quan đến chất lượng sản phẩm và thương hiệu. Để duy trì đà phát triển, việc cải thiện cơ sở hạ tầng, nâng cao chất lượng lao động, và đổi mới công nghệ thì những quan điểm của Người về đoàn kết, đạo đức nghề nghiệp, quản lý của công, mục tiêu “ích quốc, lợi dân” và vị trí của thương nghiệp trong nền kinh tế quốc dân vẫn giữ nguyên giá trị lý luận và thực tiễn. Việc tiếp tục nghiên cứu, vận dụng và phát huy những tư tưởng này không chỉ góp phần làm phong phú thêm hệ thống tư tưởng Hồ Chí Minh về kinh tế mà còn có ý nghĩa thiết thực đối với quá trình phát triển ngành thương mại Việt Nam trong giai đoạn hiện nay.

Chú thích:

1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2021, t.2, tr.40

2. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2021, t.2, tr.342-347

3. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2021, t.10, tr.333

4. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2021, t.10, tr.333-334

5. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2021, t.10, tr.334

6. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2021, t.10, tr.334

7. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2021, t.10, tr.334

8. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2021, t.10, tr.335

9. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2021, t.10, tr.336

10. https://www.nso.gov.vn/du-lieu-va-so-lieu-thong-ke/2026/01/ket-qua-hoat-dong-xuat-nhap-khau-hang-hoa-nam-2025-but-pha-ky-luc-va-chuyen-dich-manh-me-sang-cong-nghe-cao/