Chu Văn An (1292 – 1370)

Chu Văn An sinh ra tại làng Quang Liệt, huyện Thanh Đàm (nay thuộc xã Thanh Liệt, huyện Thanh Trì, Hà Nội). Từ thuở nhỏ, ông đã nổi tiếng là người có tư chất thông minh, tính tình chính trực, nghiêm nghị và đặc biệt là ý chí tự học miệt mài, đọc hết hàng ngàn cuốn sách kinh điển. Mặc dù học vấn uyên thâm, đỗ đạt cao (tương truyền ông đỗ Thái học sinh), nhưng ông không chọn con đường lập tức ra làm quan để vinh thân phì gia mà quyết định quay về quê nhà mở trường Huỳnh Cung để dạy học. Ngôi trường của thầy Chu Văn An nhanh chóng nổi tiếng khắp kinh kỳ bởi học vấn nghiêm túc và tinh thần "giáo dục không phân biệt giai cấp". Học trò của ông có tới hàng ngàn người, từ con em bình dân nghèo khổ cho đến các bậc công hầu khanh tướng; nhiều người sau này đỗ đạt làm quan lớn trong triều như Phạm Sư Mạnh, Lê Quát nhưng khi về thăm thầy vẫn khép nép giữ đúng lễ nghĩa, nếu có điều sai sót vẫn bị thầy nghiêm khắc quở trách. Tiếng tăm về tài năng và đức độ của Chu Văn An lan đến hoàng cung, vua Trần Minh Tông đã trân trọng mời ông về kinh thành Thăng Long giữ chức Tư nghiệp Quốc Tử Giám (vị trí tương đương hiệu trưởng trường đại học hoàng gia đầu tiên của nước ta) để trực tiếp dạy dỗ cho các thái tử và quản lý giáo dục nước nhà. Tại đây, ông đã hết lòng phụng sự, góp công lớn trong việc đào tạo nên những bậc minh quân tương lai cho đất nước. Tuy nhiên, đến triều vua Trần Dụ Tông, chính sự ngày càng sa sút, nhà vua bỏ bê triều chính, trọng dụng bọn gian thần khiến triều đình nhiễu nhương, nhân dân lầm than. Không thể cam chịu nhìn giang sơn suy sụp, với tinh thần chính trực vô song, Chu Văn An đã dũng cảm dâng lên vua bản sớ "Thất trảm sớ" – kiên quyết yêu cầu chém đầu 7 tên gian thần có tội lớn với đất nước nhằm chấn chỉnh kỷ cương. Bản sớ đanh thép ấy đã làm chấn động cả triều đình bấy giờ, thể hiện khí phách kiên cường, lẫm liệt của một bậc trí thức chân chính. Khi bản "Thất trảm sớ" không được vua Trần Dụ Tông phê duyệt, Chu Văn An đã lập tức cởi mũ áo quan trường, từ quan để thể hiện thái độ bất hợp tác với chính quyền thối nát. Ông chọn lui về vùng núi Phượng Hoàng (thuộc huyện Chí Linh, tỉnh Hải Dương ngày nay) để sống cuộc đời ẩn dật. Tại đây, ông tiếp tục mở trường dạy học cho con em dân nghèo, hái thuốc chữa bệnh cho nhân dân và gửi gắm tâm sự vào những vần thơ thanh cao, thoát tục. Tuy không còn ở chốn quan trường, nhưng mỗi khi đất nước gặp hoạn nạn hay có lời triệu tập của triều đình, ông vẫn sẵn sàng hồi kinh để đóng góp ý kiến bang trợ quốc gia. Cho đến khi viên tịch vào năm 1308 (hoặc năm 1370 theo lịch sử chính thức), Chu Văn An đã được triều đình nhà Trần truy phong tước Công – tước vị cao nhất, và được đưa vào thờ trang trọng tại Văn Miếu, sánh ngang với các bậc thánh hiền phương Bắc. Suốt hơn sáu thế kỷ qua, tên tuổi của Chu Văn An đã trở thành ngọn đuốc sáng ngời cho nền giáo dục nước nhà, là tấm gương bất tử nhắc nhở hậu thế về một nhân cách cao thượng: học để làm người, học để phụng sự xã hội, và sẵn sàng giữ vững khí tiết trước mọi vòng xoáy vinh hoa phú quý huyễn hoặc.