Chu Văn An - một nhà giáo, nhà trí thức và nhà quản lý giáo dục kiệt xuất dưới thời nhà Trần
Chu Văn An (1292 – 1370) là một nhà giáo, nhà trí thức và nhà quản lý giáo dục kiệt xuất dưới thời nhà Trần. Ông được tôn vinh là "Vạn thế sư biểu" (người thầy chuẩn mực của muôn đời) và là một trong những biểu tượng cao đẹp nhất của đạo đức, khí tiết và tinh thần hiếu học trong lịch sử Việt Nam.
1. Thân thế & Sự nghiệp
Tên thật: Chu An, tên tự là Linh Triệt, hiệu là Mối Tiều (hoặc Tiều Chế).
Quê quán: Làng Văn Thôn, xã Quang Liệt, huyện Thanh Trì (nay thuộc xã Thanh Liệt, huyện Thanh Trì, Hà Nội).
Sự nghiệp giáo dục:
Ông đỗ Đái học sĩ (tương đương Tiến sĩ) nhưng không ra làm quan ngay mà mở trường tư Huỳnh Cung để dạy học. Học trò của ông rất đông, nhiều người đỗ đạt cao và làm đến chức Hành khiển (Tể tướng) như Phạm Sư Mạnh, Lê Bát Sát.
Nhận thấy tài năng và đạo đức của ông, vua Lý Minh Tông đã mời ông vào triều giữ chức Tư nghiệp Quốc Tử Giám (hiệu trưởng trường đại học học thuật cao nhất thời bấy giờ) để dạy học cho Thái tử và quản lý việc đào tạo nhân tài.
2. Dấu ấn Khí tiết: "Thất trảm sớ"
Dưới thời vua Trần Dụ Tông, chính sự rối ren, gian thần làm loạn, đời sống nhân dân khổ cực:
Chu Văn An đã dũng cảm dâng "Thất trảm sớ" đề nghị chém đầu 7 tên gian thần có quyền thế trong triều.
Khi vua không chấp thuận, ông lập tức từ quan về ở ẩn tại núi Phượng Hoàng (Chí Linh, Hải Dương), mở trường dạy học, viết sách và làm thơ. Hành động này thể hiện khí tiết cứng cỏi, không màng danh lợi, thà giữ vững bản lĩnh nhà giáo chứ không thỏa hiệp với cái xấu.
3. Tác phẩm tiêu biểu
Chu Văn An không chỉ dạy học mà còn để lại nhiều tác phẩm có giá trị văn hóa, y học và triết học:
Tập thơ Tuyết phong thi tập: Các bài thơ thể hiện tâm hồn thanh cao, yêu thiên nhiên và nỗi niềm trăn trở với thời cuộc.
Bộ sách Tứ thư thuyết minh: Bộ sách giải thích kinh điển Nho giáo (Tứ thư) làm tài liệu giảng dạy cho học trò.
Sách y học Y học yếu ngữ: Tác phẩm đúc kết kinh nghiệm y học cổ truyền để chữa bệnh cứu người.
4. Di sản và Tôn vinh
Thờ tự tại Văn Miếu: Sau khi mất, ông được đưa vào thờ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, trở thành một trong những bậc hiền triết hiếm hoi không phải là người sáng lập Nho giáo được hưởng vinh dự này.
Danh hiệu UNESCO: Năm 2019, UNESCO đã cùng Việt Nam kỷ niệm 650 năm ngày mất của Chu Văn An (1370 – 2020), vinh danh ông là Nhà giáo giáo dục xuất sắc mang tầm vóc thế giới.
Biểu tượng giáo dục: Tên của ông được đặt cho rất nhiều trường học danh tiếng (như Trường THPT Chu Văn An - Hà Nội), các con đường và công trình văn hóa lớn trên cả nước.
