Chu Văn An – Người thầy đạo cao đức trọng, biểu tượng của nền giáo dục Việt

1. Ngôi trường làng Huỳnh Cung và triết lý giáo dục không phân biệt

Chu Văn An (tên thật là Chu An), sinh ra tại vương quốc Đại Việt dưới thời nhà Trần tại Thanh Trì (Hà Nội ngày nay). Từ thuở nhỏ, ông đã nổi tiếng là người có học vấn uyên thâm, hiểu sâu biết rộng nhưng không màng danh lợi, không thích chốn quan trường đua chen.

Thay vì đi thi để làm quan, ông trở về quê nhà mở trường dạy học tại làng Huỳnh Cung. Triết lý giáo dục của ông vô cùng tiến bộ: Học tập không phân biệt giàu nghèo hay địa vị. Ngôi trường của ông đón nhận từ những con em gia đình bình dân học vụ cho đến những bậc vương tôn công tử.

Ông không chỉ dạy chữ mà đặc biệt nhấn mạnh đến việc dạy làm người, rèn luyện tư cách đạo đức. Sự nghiêm khắc, chính trực đi đôi với lòng yêu thương học trò của ông đã tạo nên tiếng vang lớn, học trò khắp nơi kéo về chật kín cả sân trường. Nhiều học trò xuất sắc của ông sau này đã đỗ đại khoa, làm đến chức tể tướng, thượng thư như Phạm Sư Mạnh, Lê Quát nhưng khi về thăm thầy vẫn khép nép giữ đúng lễ nghĩa.

2. Tiếng gọi của vương triều và "Thất trảm sớ" kinh động lịch sử

Tiếng tăm và đức độ của thầy Chu Văn An vang đến kinh thành. Vua Trần Minh Tông đã trân trọng mời ông ra giữ chức Tư nghiệp Quốc Tử Giám (hiệu trưởng trường đại học hoàng gia đầu tiên của Việt Nam) và giao nhiệm vụ dạy dỗ thái tử Trần Vượng (vua Trần Hiến Tông tương lai).

Đến thời vua Trần Dụ Tông, triều đình nhà Trần bắt đầu sa sút. Vua chúa bỏ bê chính sự, ham mê tửu sắc, trong khi bọn gian thần, quyền quý lộng hành, kéo bè kết đảng kéo lùi sự phát triển của đất nước, khiến nhân dân lầm than oán thán.

Trước thực cảnh đau lòng ấy, Chu Văn An không lựa chọn cách nhắm mắt làm ngơ để bảo toàn bổng lộc. Ông đã thực hiện một hành động dũng cảm vô song: Thẳng thắn dâng lên vua bản "Thất trảm sớ" – tờ sớ khẩn thiết cầu xin nhà vua chém đầu 7 tên nịnh thần có thế lực lớn nhất trong triều đình bấy giờ để làm gương và chấn hưng kỷ cương phép nước. Tờ sớ như một tiếng sấm rạch ngang chốn triều đình, làm kinh động cả hoàng tộc và thắp lên hy vọng cho trăm họ.

3. Rũ bỏ vinh hoa, về với mây ngàn Chí Linh

Khi bản "Thất trảm sớ" không được vua Trần Dụ Tông chấp thuận, Chu Văn An lập tức thể hiện khí phách của một bậc quân tử: Ông cởi mũ áo quan, treo ấn từ quan ngay tại triều đình rồi thanh thản rời kinh thành Thăng Long. Với ông, khi không thể dùng chính nghĩa để can gián nhà vua và cứu giúp nhân dân, vinh hoa phú quý chỉ là vẩn đục.

Ông chọn về ở ẩn tại ngọn núi Phượng Hoàng (Chí Linh, Hải Dương). Tại đây, ông tiếp tục mở trường dạy học cho con em dân nghèo, hái thuốc chữa bệnh cho người dân vùng cao và sống một cuộc đời thanh bạch, hòa mình vào cỏ cây thi văn. Khi đất nước có giặc giã hoặc triều đình mời về tham vấn chính sự, ông vẫn tận tâm hiến kế rồi lại lặng lẽ lui về núi rừng.

4. Di sản trường tồn của "Vạn thế sư biểu"

Khi ông qua đời vào năm 1370, vua Trần Nghệ Tông đã vô cùng thương tiếc, ban thụy hiệu cao quý và quyết định thờ ông tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám, ngang hàng với các bậc thánh hiền xưa. Đây là vinh dự độc nhất vô nhị đối với một người thầy giáo trong lịch sử Việt Nam.

Chu Văn An đã đi vào lịch sử không bằng gươm đao hay quyền lực, mà bằng chính tấm lòng sạch như băng tuyết, khí phách cứng như sắt đá của mình. Câu chuyện về cuộc đời ông là bài học bất hủ nghìn năm về thiên chức của người thầy, về lòng tự trọng, không khuất phục trước cường quyền và luôn đặt đạo đức làm gốc rễ cho mọi giá trị của con người.