CHU VĂN AN – NGƯỜI THẦY MẪU MỰC CỦA NỀN GIÁO DỤC VIỆT NAM

Trong lịch sử giáo dục Việt Nam, có những người thầy được nhớ đến không chỉ bởi kiến thức truyền dạy, mà còn bởi nhân cách và cách sống của chính mình.

Chu Văn An (1292–1370) là một người như thế.

Ông tên tự là Linh Triệt, hiệu Tiều Ẩn, quê ở làng Quang Liệt, huyện Thanh Đàm, vùng đất nay thuộc phường Thanh Liệt, Hà Nội. Tư liệu của Văn Miếu – Quốc Tử Giám cho biết từ nhỏ ông đã nổi tiếng ham học, có tính cương trực và không ham cầu danh lợi.

Học vấn uyên bác nhưng ban đầu Chu Văn An không lựa chọn con đường làm quan. Ông mở trường Huỳnh Cung tại quê nhà để dạy học.

Học trò tìm đến rất đông. Trong số những người từng theo học ông có những nhân vật sau này trở thành quan lớn của triều Trần, như Phạm Sư Mạnh và Lê Quát.

Điều đặc biệt ở Chu Văn An là ông không chỉ dạy học trò kiến thức.

Ông rất coi trọng đạo đức, nhân cách và trách nhiệm của người có học đối với xã hội.

Theo những ghi chép được lưu truyền, dù học trò sau này giữ chức vụ cao trong triều đình, khi trở lại thăm thầy vẫn giữ lễ rất nghiêm. Nếu người học trò nào làm quan mà không giữ phẩm hạnh, Chu Văn An cũng không vì địa vị của họ mà nể nang.

Chính uy tín trong giáo dục khiến ông được triều đình nhà Trần mời ra kinh đô.

Dưới thời Trần Minh Tông, Chu Văn An được giao giữ chức Tư nghiệp Quốc Tử Giám, phụ trách việc giáo dục tại cơ sở đào tạo cao nhất của triều đình. Ông còn tham gia dạy các hoàng tử Trần Vượng và Trần Hạo, những người sau này lần lượt trở thành vua Trần Hiến Tông và Trần Dụ Tông.

Từ một người thầy ở ngôi trường nhỏ nơi quê nhà, Chu Văn An trở thành người đứng đầu việc dạy học tại Quốc Tử Giám.

Nhưng dù ở vị trí nào, điều ông đặt lên hàng đầu vẫn là đạo làm người.

Ông từng biên soạn Tứ thư thuyết ước để phục vụ việc dạy học, cho thấy ông không chỉ trực tiếp truyền dạy mà còn quan tâm tới việc hệ thống hóa kiến thức cho người học.

Sau này, khi triều chính thời Trần Dụ Tông ngày càng rối ren, chính người thầy ấy đã có một quyết định khiến tên tuổi mình đi vào lịch sử: dâng Thất trảm sớ xin trị tội bảy gian thần.

Vua không chấp thuận.

Chu Văn An từ quan.

Ông rời kinh thành, về sống tại vùng núi Phượng Hoàng ở Chí Linh và tiếp tục cuộc đời thanh đạm của một nhà giáo, nhà nho cho đến khi mất năm 1370.

Sau khi ông qua đời, vua Trần Nghệ Tông ban thụy hiệu Khang Tiết và cho ông được phối thờ tại Văn Miếu – một vinh dự đặc biệt đối với một nhà giáo.

Hơn sáu thế kỷ sau, tên tuổi Chu Văn An vẫn được nhắc tới với sự kính trọng.

Năm 2019, UNESCO quyết định tham gia kỷ niệm 650 năm ngày mất Chu Văn An, ghi nhận ý nghĩa và ảnh hưởng của một nhà giáo dục Việt Nam đối với các giá trị giáo dục, đạo đức và nhân văn.

Điều khiến Chu Văn An trở thành biểu tượng không nằm ở quyền lực hay sự giàu có.

Đó là một cuộc đời mà ở đó, người thầy dạy bằng kiến thức, nhưng trước hết dạy bằng chính nhân cách của mình.

Và có lẽ đó cũng là lý do, qua hơn 600 năm, người Việt vẫn trang trọng gọi ông bằng một danh xưng rất giản dị:

Thầy Chu Văn An.