CHU VĂN AN - NGƯỜI THẦY MUÔN ĐỜI, BẬC SĨ PHU GIỮ TRỌN KHÍ TIẾT

CHU VĂN AN - NGƯỜI THẦY MUÔN ĐỜI, BẬC SĨ PHU GIỮ TRỌN KHÍ TIẾT

Năm sinh - mất: 1292 - 1370

Quê quán: Làng Quang Liệt, huyện Thanh Đàm, nay thuộc khu vực Thanh Liệt, Hà Nội

Danh hiệu: Văn Trinh công; thụy Khang Tiết; “Vạn thế sư biểu”

Trong lịch sử giáo dục và văn hóa Việt Nam, Chu Văn An là một trong những nhân vật tiêu biểu nhất cho hình ảnh người thầy mẫu mực, nhà trí thức thanh cao và bậc sĩ phu luôn đặt đạo lý lên trên danh lợi. Ông sống vào cuối thời Trần, một giai đoạn đất nước từng đạt đến đỉnh cao dưới các vị vua anh minh nhưng cũng dần xuất hiện những dấu hiệu suy thoái trong triều chính. Từ một người không màng công danh, ông trở thành người đứng đầu Quốc Tử Giám, trực tiếp đào tạo nhiều nhân tài cho đất nước. Khi chứng kiến quyền thần lộng hành và triều chính rối ren, ông đã dâng “Thất trảm sớ” xin xử chém bảy kẻ gian thần, rồi từ quan khi lời can gián không được chấp thuận. Chính sự nghiệp giáo dục, nhân cách thanh cao và khí tiết ấy đã khiến Chu Văn An được hậu thế tôn vinh là “Vạn thế sư biểu” - người thầy chuẩn mực của muôn đời.

C

hu Văn An sinh năm 1292, tên thật là Chu An, tự Linh Triệt, hiệu Tiều Ẩn, quê ở làng Quang Liệt, huyện Thanh Đàm, nay thuộc khu vực Thanh Liệt, Hà Nội. Ngay từ khi còn trẻ, ông đã nổi tiếng là người học rộng, có tư chất và đặc biệt cương trực, giữ mình trong sạch, không chạy theo danh lợi. Khác với nhiều người đương thời coi khoa cử là con đường để tiến thân, Chu Văn An dù có học vấn uyên thâm vẫn không vội bước vào quan trường. Ông lựa chọn mở trường tại Huỳnh Cung, dành phần lớn thời gian cho việc đọc sách, nghiên cứu và dạy học. Chính lựa chọn ấy đã đặt nền móng cho hình ảnh Chu Văn An như một nhà giáo trước khi ông trở thành một vị quan nổi tiếng của triều Trần.

Trường học của Chu Văn An nhanh chóng trở thành nơi thu hút đông đảo học trò, trong đó có nhiều người sau này trở thành những nhân vật quan trọng của triều đình. Phạm Sư Mạnh và Lê Quát thường được nhắc đến như những học trò nổi tiếng của ông, cho thấy ảnh hưởng của Chu Văn An đối với tầng lớp trí thức đương thời. Điều đáng quý là ông không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn đặc biệt coi trọng việc rèn luyện đạo đức và nhân cách. Những học trò sau này làm quan nhưng không giữ được sự trong sạch cũng bị ông từ chối tiếp kiến, cho thấy đối với ông, học vấn không thể tách rời phẩm hạnh. Bởi vậy, danh tiếng của Chu Văn An không chỉ đến từ tài học mà còn đến từ tư cách của một người thầy nghiêm khắc, có nguyên tắc và luôn đặt đạo đức lên hàng đầu.

Dưới thời Trần Minh Tông, tài năng và uy tín của Chu Văn An đã được triều đình biết đến. Khoảng thời gian 1314-1329, vua Trần Minh Tông mời ông ra kinh đô giữ chức Tư nghiệp Quốc Tử Giám, một vị trí quan trọng trong cơ quan giáo dục cao nhất của nhà nước đương thời. Tại đây, ông phụ trách việc rèn luyện sĩ tử, tham gia công việc ở Văn Miếu và trực tiếp dạy các thái tử Trần Vượng và Trần Hạo, những người sau này trở thành vua Trần Hiến Tông và Trần Dụ Tông. Đây là một nhiệm vụ có ý nghĩa đặc biệt bởi Chu Văn An không chỉ dạy kiến thức mà còn góp phần giáo dục những người sẽ đứng đầu đất nước. Trong thời gian làm việc tại Quốc Tử Giám, ông còn biên soạn “Tứ thư thuyết ước” nhằm phục vụ việc học tập và giảng dạy.

Sự nghiệp của Chu Văn An tại Quốc Tử Giám cho thấy ông không phải chỉ là một nhà giáo ở làng quê mà còn là người có ảnh hưởng trực tiếp đến nền giáo dục của triều đình. Ông quan niệm việc đào tạo người tài phải gắn với việc xây dựng nhân cách và đạo lý, bởi một người có học nhưng không có phẩm chất thì khó có thể trở thành người có ích cho đất nước. Những học trò của ông sau này có người giữ chức vụ cao trong triều đình, nhưng khi trở về thăm thầy vẫn giữ lễ của người học trò trước người thầy cũ. Hình ảnh ấy phản ánh vị thế đặc biệt của Chu Văn An trong giới sĩ phu đương thời. Từ trường học ở Huỳnh Cung đến Quốc Tử Giám, ông đã để lại dấu ấn sâu sắc trong lịch sử giáo dục Đại Việt thế kỷ XIV.

Nhưng càng về cuối thời Trần, tình hình chính trị càng trở nên phức tạp. Dưới thời Trần Dụ Tông, triều chính xuất hiện nhiều vấn đề, quyền thần lộng hành và kỷ cương có dấu hiệu suy yếu. Là một người luôn coi trọng đạo lý và trách nhiệm của người làm quan, Chu Văn An không thể im lặng trước tình trạng ấy. Ông đã dâng lên nhà vua bản “Thất trảm sớ”, xin xử chém bảy kẻ bị ông cho là gian thần đang làm hại triều chính. Đây là một hành động đặc biệt quyết liệt, bởi Chu Văn An hiểu rằng việc trực tiếp yêu cầu nhà vua xử lý những người có thế lực có thể khiến bản thân gặp nguy hiểm. Tuy nhiên, ông vẫn lựa chọn nói ra điều mình cho là đúng thay vì giữ im lặng để bảo toàn địa vị.

“Thất trảm sớ” cuối cùng không được nhà vua chấp thuận. Trước thực tế ấy, Chu Văn An không tiếp tục tìm cách giữ chức vụ hay thỏa hiệp với tình trạng mà ông phản đối. Ông treo mũ từ quan, rời khỏi triều đình và lui về núi Phượng Hoàng ở Chí Linh, Hải Dương, lấy hiệu là Tiều Ẩn. Quyết định ấy trở thành một trong những biểu tượng nổi bật nhất về khí tiết của ông: khi không thể thay đổi triều chính bằng lời can gián, ông lựa chọn rời bỏ quyền lực thay vì đánh mất nguyên tắc của mình. Từ đây, Chu Văn An tiếp tục cuộc đời của một người thầy, sống giữa thiên nhiên, dạy học, đọc sách và viết sách. Sự rời bỏ quan trường ấy không phải là sự từ bỏ trách nhiệm với xã hội, mà là cách ông bảo vệ nhân cách và tiếp tục cống hiến bằng con đường giáo dục.

Những năm tháng ở núi Phượng Hoàng là quãng đời cuối nhưng lại góp phần làm cho hình tượng Chu Văn An trở nên đặc biệt trong ký ức của hậu thế. Rời xa chốn quan trường, ông vẫn tiếp tục dạy học và truyền đạt kiến thức cho các thế hệ học trò. Ông đồng thời sáng tác thơ văn và nghiên cứu, để lại những tác phẩm được nhắc đến như “Tiều Ẩn thi tập”, “Tiều Ẩn quốc ngữ thi tập”, “Tứ thư thuyết ước” cùng nhiều bài thơ khác. Không còn giữ chức vụ trong triều đình, Chu Văn An vẫn giữ vai trò của một trí thức đối với xã hội thông qua giáo dục và trước tác. Hình ảnh một người thầy sống thanh bạch giữa núi rừng nhưng vẫn đau đáu với đạo lý và vận mệnh đất nước đã trở thành một biểu tượng đẹp của giới sĩ phu Việt Nam.

Ngày càng về cuối đời, danh tiếng và nhân cách của Chu Văn An càng được nhiều thế hệ kính trọng. Ông không chỉ được nhớ đến bởi bản “Thất trảm sớ” mà còn bởi cả một cuộc đời nhất quán giữa lời nói và hành động. Khi chưa làm quan, ông không chạy theo danh lợi; khi làm quan, ông dám can gián triều đình; khi lời can gián không được chấp nhận, ông sẵn sàng rời bỏ chức vị; khi trở về ở ẩn, ông tiếp tục dạy học và viết sách. Chính sự nhất quán ấy tạo nên giá trị đặc biệt trong nhân cách của ông. Chu Văn An trở thành hình mẫu của người trí thức coi trọng đạo đức, khí tiết và trách nhiệm hơn quyền lực cá nhân.

Năm 1370, Chu Văn An qua đời, hưởng thọ 79 tuổi. Vua Trần Nghệ Tông thương tiếc ông, ban thụy Khang Tiết và cho phối thờ tại Văn Miếu. Việc ông được đưa vào thờ tại Văn Miếu thể hiện sự ghi nhận đặc biệt của triều đình đối với một nhà giáo và nhà Nho có ảnh hưởng lớn. Theo các tư liệu về Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Chu Văn An là nhân vật có vị trí đặc biệt trong lịch sử nơi đây và được hậu thế tôn kính như một biểu tượng của đạo học Việt Nam. Ngày nay, tượng thờ ông được đặt tại Khu Thái Học của Văn Miếu - Quốc Tử Giám, nơi tiếp tục giới thiệu những giá trị về giáo dục, hiếu học và tôn sư trọng đạo cho các thế hệ sau.

Khu di tích Chu Văn An tại núi Phượng Hoàng cũng trở thành một địa điểm quan trọng gắn với những năm tháng cuối đời của ông. Khu vực này bao gồm đền thờ, lăng mộ và những không gian gắn với việc dạy học của Chu Văn An. Theo Thông tấn xã Việt Nam, khu đền thờ Chu Văn An được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia năm 1998, sau đó được trùng tu và xây dựng lại trong những năm tiếp theo. Năm 2019, UNESCO thông qua việc tổ chức kỷ niệm 650 năm ngày mất của Chu Văn An vào năm 2020, góp phần khẳng định giá trị của ông trong đời sống văn hóa và giáo dục. Những dấu tích ấy cho thấy hình ảnh Chu Văn An không chỉ được lưu giữ trong sách sử mà còn hiện diện trong không gian văn hóa của dân tộc.

Điều làm nên sức sống lâu dài của hình tượng Chu Văn An chính là sự kết hợp giữa tài năng, đạo đức và khí tiết. Ông không chỉ là người truyền đạt kiến thức mà còn là người đặt ra yêu cầu cao đối với nhân cách của người học. Ông cũng cho thấy người trí thức không thể chỉ biết giữ lấy lợi ích và địa vị của bản thân mà cần có trách nhiệm trước những vấn đề của đất nước. “Thất trảm sớ” vì thế không chỉ là một sự kiện trong lịch sử nhà Trần mà còn trở thành biểu tượng cho tinh thần dám nói điều đúng dù biết có thể phải trả giá. Chính từ những giá trị ấy, Chu Văn An được nhiều thế hệ tôn vinh là “Vạn thế sư biểu” - người thầy chuẩn mực của muôn đời.

Ngày nay, tên tuổi Chu Văn An đã trở thành một biểu tượng quen thuộc của nền giáo dục Việt Nam. Nhiều trường học, đường phố và cơ sở giáo dục mang tên ông như một cách tưởng nhớ một người thầy đã dành cả cuộc đời cho sự nghiệp học hành và giáo dục con người. Nhưng giá trị lớn nhất mà ông để lại không nằm ở tên tuổi hay những công trình tưởng niệm, mà nằm ở quan niệm sống: học phải đi đôi với rèn luyện nhân cách, có tài phải đi cùng có đức, và người có tri thức phải biết chịu trách nhiệm với xã hội. Cuộc đời ông cho thấy một con người có thể rời khỏi quyền lực nhưng vẫn giữ được ảnh hưởng lâu dài bằng những giá trị tinh thần mình để lại. Hơn sáu thế kỷ sau ngày ông qua đời, Chu Văn An vẫn được nhắc đến như một trong những biểu tượng cao đẹp nhất của truyền thống hiếu học và tôn sư trọng đạo của dân tộc Việt Nam.

Chu Văn An không phải là một vị tướng cầm quân ngoài chiến trận, nhưng ông là một “người chiến đấu” trên mặt trận giáo dục, đạo lý và khí tiết. Ông dùng tri thức để đào tạo con người, dùng lời nói để can gián triều đình và dùng chính cuộc đời mình để chứng minh rằng danh lợi không thể lớn hơn nhân cách. Từ trường học Huỳnh Cung đến Quốc Tử Giám, từ triều đình nhà Trần đến núi Phượng Hoàng, hành trình của ông luôn gắn với một lựa chọn nhất quán: giữ đạo, giữ mình và giữ trách nhiệm của người trí thức. Đó cũng chính là lý do Chu Văn An vượt qua giới hạn của một nhân vật lịch sử để trở thành biểu tượng của người thầy Việt Nam. Với thế hệ hôm nay, câu chuyện về ông nhắc nhở mỗi người phải biết trân trọng việc học, rèn luyện nhân cách và dám bảo vệ những giá trị đúng đắn ngay cả khi điều đó không mang lại lợi ích cho bản thân.