CHU VĂN AN VÀ ĐẠO THẦY TRÒ – KHI HỌC TRÒ LÀM QUAN LỚN VẪN GIỮ LỄ VỚI THẦY

Trong lịch sử Việt Nam, Chu Văn An được kính trọng không chỉ bởi ông từng giữ chức Tư nghiệp Quốc Tử Giám hay từng dạy những người sau này trở thành vua. Một phần rất đẹp trong cuộc đời ông còn nằm ở mối quan hệ giữa người thầy và những học trò của mình.

Trước khi bước vào Quốc Tử Giám, Chu Văn An đã mở trường Huỳnh Cung tại quê nhà để dạy học. Danh tiếng về tài năng và phẩm hạnh của ông khiến học trò từ nhiều nơi tìm đến theo học. Trong số ấy có những người về sau trở thành những trí thức và quan lại nổi tiếng của triều Trần, tiêu biểu như Phạm Sư Mạnh và Lê Quát.

Phạm Sư Mạnh là một danh sĩ có tiếng của thế kỷ XIV, từng giữ nhiều chức vụ trong triều đình. Lê Quát cũng là một trí thức và quan lại nổi bật đương thời. Dù những học trò ấy về sau có địa vị cao, mối quan hệ giữa họ với Chu Văn An vẫn được hậu thế nhắc đến như một biểu hiện đẹp của truyền thống tôn sư trọng đạo.

Theo những ghi chép được lưu truyền về Chu Văn An, học trò của ông dù sau này làm quan lớn, mỗi khi đến thăm thầy vẫn giữ đúng lễ của người học trò. Trước mặt thầy, địa vị ngoài xã hội không phải điều quan trọng nhất.

Nhưng Chu Văn An cũng không vì học trò đã thành đạt mà dễ dãi với họ.

Nếu người học trò nào có hành vi không đúng, đặc biệt là khi làm quan mà không giữ được phẩm hạnh, ông vẫn nghiêm khắc phê bình. Có những câu chuyện kể rằng ông thậm chí không tiếp những học trò mà ông cho rằng đã không còn giữ được tư cách.

Những câu chuyện ấy giúp chúng ta hiểu rõ hơn quan niệm giáo dục của Chu Văn An.

Đối với ông, thành công của học trò không chỉ được đo bằng việc đỗ đạt cao hay làm quan lớn.

Điều quan trọng hơn là sau khi có tri thức và địa vị, người học trò ấy sẽ sử dụng những điều mình có như thế nào.

Một người học giỏi nhưng làm điều sai trái thì việc học ấy chưa thể xem là trọn vẹn. Một người làm quan lớn nhưng quên đi đạo đức và trách nhiệm cũng không phải là điều khiến người thầy có thể tự hào.

Chính bởi vậy, việc dạy học của Chu Văn An luôn gắn liền với việc rèn luyện nhân cách.

Ông không chỉ truyền đạt kinh điển Nho học mà còn yêu cầu học trò phải biết giữ mình, sống có trách nhiệm và cư xử đúng đạo lý. Những điều ông yêu cầu ở học trò cũng chính là những điều ông tự thực hiện trong cuộc đời mình.

Khi còn ở quê, ông không vội chạy theo con đường làm quan mà mở trường dạy học. Khi được triều đình trọng dụng, ông tận tâm với việc giáo dục tại Quốc Tử Giám. Khi nhận thấy triều chính có những điều mà mình cho là sai trái, ông dâng sớ can gián. Và khi lời can không được chấp nhận, ông từ quan thay vì tiếp tục giữ chức để hưởng lợi.

Vì thế, học trò kính trọng Chu Văn An không chỉ bởi ông có nhiều kiến thức.

Họ kính trọng ông bởi người thầy ấy sống đúng với những điều mình đã dạy.

Đó cũng là điểm làm cho câu chuyện thầy trò của Chu Văn An có sức sống lâu dài trong văn hóa Việt Nam.

Ngày nay, chúng ta thường nói đến truyền thống “tôn sư trọng đạo”. Nhưng nhìn vào cuộc đời Chu Văn An, có thể thấy truyền thống ấy không chỉ có nghĩa là học trò phải kính trọng người thầy.

Người thầy cũng phải sống sao để xứng đáng với sự kính trọng ấy.

Chu Văn An đã làm được điều đó.

Ông từng có những học trò làm quan lớn, từng dạy cả những người sau này ngồi trên ngai vàng. Nhưng giá trị lớn nhất trong sự nghiệp giáo dục của ông không nằm ở danh sách những học trò thành đạt.

Nó nằm ở một điều sâu xa hơn:

Dạy một người có kiến thức đã khó, nhưng giúp người ấy biết giữ nhân cách khi có tài năng, quyền lực và địa vị còn khó hơn nhiều.

Đó cũng là một trong những lý do mà sau hơn sáu thế kỷ, khi nhắc đến Chu Văn An, người Việt vẫn kính cẩn gọi ông bằng một danh xưng rất gần gũi:

Thầy Chu Văn An.