Chu Văn Tấn – từ người con đất Võ Nhai đến “Hùm xám Bắc Sơn”

Thời kỳ: 1934–1941.
1. VÕ NHAI – VÙNG ĐẤT CỦA MỘT THANH NIÊN CÓ Ý CHÍ

Tháng 5/1909, tại Phú Thượng, Võ Nhai, một cậu bé người Nùng ra đời.

Tên ông là Chu Văn Tấn.

Vùng đất ấy vốn có truyền thống chống ngoại xâm. Người dân Võ Nhai từng tham gia nhiều phong trào yêu nước, trong đó có phong trào Yên Thế và cuộc khởi nghĩa Thái Nguyên năm 1917.

Chu Văn Tấn lớn lên trong một gia đình có truyền thống chống Pháp. Cha ông, Chu Văn Hòa, từng tham gia nghĩa quân Hoàng Hoa Thám.

Nhưng con đường đến với cách mạng của Chu Văn Tấn không bắt đầu bằng một chức vụ.

Ông từng làm nhân viên đạc điền, thầu gỗ.

Những công việc ấy giúp ông có quan hệ rộng với người dân trong vùng, có điều kiện đi lại và tiếp xúc với nhiều tầng lớp. Lịch sử Đảng bộ tỉnh Thái Nguyên đánh giá đây cũng là một trong những yếu tố giúp ông nhanh chóng gây dựng phong trào khi được giác ngộ cách mạng.

Năm 1934, ông đã tham gia xây dựng phong trào cách mạng và hoạt động ở Tràng Xá, Võ Nhai, Bắc Sơn.

Một năm sau, khi Hoàng Văn Thụ về gây dựng cơ sở và tổ chức chi bộ ở khu vực Võ Nhai – Bắc Sơn, Chu Văn Tấn được mời tham dự dù chưa phải đảng viên.

Đến năm 1936, ông chính thức gia nhập Đảng Cộng sản Đông Dương.

Từ đây, cuộc đời ông bước sang một trang khác.

Ảnh tư liệu: Chu Văn Tấn trong những năm hoạt động và lãnh đạo cách mạng.
Nguồn: Quân đội nhân dân và các tư liệu lịch sử về Chu Văn Tấn. Đây là ảnh tư liệu về nhân vật, không phải ảnh chụp thời điểm ông mới hoạt động ở Võ Nhai những năm 1930.

2. TỪ GÂY DỰNG CƠ SỞ ĐẾN NGƯỜI CÁN BỘ ĐƯỢC TIN CẬY

Sau khi vào Đảng, Chu Văn Tấn hoạt động tích cực ở Võ Nhai.

Ông không chỉ vận động một vài cá nhân.

Mục tiêu là xây dựng phong trào quần chúng.

Đó là công việc rất khó trong một vùng mà chính quyền thực dân kiểm soát chặt chẽ, lực lượng cách mạng còn ít, phương tiện liên lạc và bảo vệ cán bộ đều thiếu thốn.

Nhưng Võ Nhai có một lợi thế lớn:

địa hình rừng núi và truyền thống yêu nước của đồng bào các dân tộc.

Từ những cơ sở ban đầu, phong trào dần mở rộng.

Năm 1937, nhiều người ở Tràng Xá và Phú Thượng tiếp tục được kết nạp Đảng. Vùng Võ Nhai ngày càng trở thành một địa bàn quan trọng của phong trào cách mạng.

Chu Văn Tấn cũng dần được Trung ương và Xứ ủy Bắc Kỳ tin cậy.

Ông trở thành một trong những cán bộ chủ chốt của khu vực Bắc Sơn – Võ Nhai.

Đó là bước chuẩn bị quan trọng trước khi lịch sử đưa ông vào một cuộc thử thách lớn hơn.

Ảnh tư liệu: Cảnh quan vùng căn cứ Bắc Sơn – Võ Nhai, nơi phong trào cách mạng và các đội du kích hoạt động trước Cách mạng Tháng Tám.
Nguồn: Tư liệu Quân đội nhân dân và các cơ quan lưu trữ lịch sử. Đây là ảnh bối cảnh địa bàn, không phải ảnh chụp một hoạt động cụ thể của Chu Văn Tấn trong thập niên 1930.

3. NĂM 1940 – BẮC SƠN NỔ SÚNG

Tháng 9/1940, tình hình Đông Dương biến động dữ dội.

Ngày 22/9, quân Nhật tiến công Lạng Sơn. Quân Pháp rút chạy qua khu vực Bắc Sơn.

Thời cơ xuất hiện.

Những người cách mạng ở Bắc Sơn quyết định hành động.

Tối 27/9/1940, lực lượng khởi nghĩa tiến công đồn Mỏ Nhài, làm chủ châu lỵ Bắc Sơn. Đây là một sự kiện có ý nghĩa đặc biệt trong lịch sử đấu tranh vũ trang của cách mạng Việt Nam.

Chu Văn Tấn tham gia lãnh đạo các đội tự vệ trong thời điểm này và cùng lực lượng cách mạng tìm cách thu vũ khí của quân Pháp để tự trang bị.

Nhưng cuộc khởi nghĩa không thể kéo dài.

Nhật và Pháp nhanh chóng thỏa hiệp để đàn áp phong trào. Quân Pháp quay trở lại Bắc Sơn, mở các cuộc càn quét.

Nhiều cán bộ, chiến sĩ bị bắt.

Nhiều người hy sinh.

Những người còn lại phải rút vào rừng.

Nhưng chính trong hoàn cảnh ấy, một điều quan trọng đã xuất hiện:

một lực lượng vũ trang cách mạng bắt đầu hình thành.

Ảnh tư liệu: Khu di tích Khởi nghĩa Bắc Sơn và khu vực đồn Mỏ Nhài.
Nguồn: Quân đội nhân dân và Bảo tàng Lịch sử Quốc gia. Hình ảnh là tư liệu về địa điểm lịch sử, không phải ảnh chụp trận đánh ngày 27/9/1940.

4. SAU KHỞI NGHĨA – RÚT VÀO RỪNG NHƯNG KHÔNG TAN RÃ

Điều đáng nói nhất về Bắc Sơn không phải là cuộc khởi nghĩa kéo dài bao lâu.

Mà là những gì còn lại sau khi cuộc khởi nghĩa bị đàn áp.

Một bộ phận lực lượng vũ trang rút vào rừng.

Ngày 14/2/1941, tại Khuổi Nọi, Đội du kích Bắc Sơn được tổ chức chính thức với 32 chiến sĩ.

Lương Văn Tri làm Chỉ huy trưởng.

Chu Văn Tấn làm Chỉ huy phó.

Đây là một trong những mốc quan trọng trong quá trình hình thành lực lượng vũ trang cách mạng.

Đội quân nhỏ.

Vũ khí thiếu.

Địch bao vây.

Nhưng họ có một thứ mà quân Pháp không thể dễ dàng tiêu diệt:

cơ sở trong nhân dân.

Đồng bào che giấu chiến sĩ.

Đưa gạo, muối vào rừng.

Có người lợi dụng lúc lên nương để tiếp tế.

Có người giấu lương thực dưới đáy sọt, phủ lá lên trên.

Trong điều kiện địch kiểm soát gắt gao, chính sự che chở ấy giúp các đội du kích tồn tại.

Chu Văn Tấn bắt đầu nổi lên như một cán bộ quân sự có kinh nghiệm thực tế.

Không phải từ trường quân sự.

Không phải từ một bộ tham mưu.

Mà từ rừng núi Bắc Sơn – Võ Nhai.

Ảnh tư liệu: Các chiến sĩ Đội du kích Bắc Sơn/Cứu quốc quân trong thời kỳ đầu.
Nguồn: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và Quân đội nhân dân. Do ảnh tư liệu thời kỳ này rất ít, hình ảnh minh họa không được dùng để khẳng định danh tính từng người nếu nguồn không chú thích rõ.

5. “HÙM XÁM BẮC SƠN” XUẤT HIỆN

Tháng 7/1941, Đội du kích Bắc Sơn được đổi tên thành Trung đội Cứu quốc quân I.

Phùng Chí Kiên làm Chỉ huy trưởng.

Lương Văn Tri làm Chính trị viên.

Chu Văn Tấn làm Chỉ huy phó.

Đây là giai đoạn lực lượng cách mạng phải đối mặt với những cuộc truy quét ngày càng quyết liệt.

Nhưng thay vì cố giữ một đội quân tập trung để rồi bị tiêu diệt, lực lượng cách mạng phải dựa vào địa hình, dựa vào nhân dân, đánh nhỏ, cơ động nhanh và giữ lấy lực lượng.

Chu Văn Tấn trưởng thành trong chính cách đánh ấy.

Sau này, ông trở thành một trong những người chỉ huy nổi tiếng nhất của lực lượng du kích Bắc Sơn – Võ Nhai.

Quân Pháp gọi ông bằng một biệt danh:

“Hùm xám Bắc Sơn.”

Nguồn chính thức của Quân đội nhân dân cho biết biệt danh này gắn với hình ảnh một người chỉ huy du kích khiến quân Pháp phải dè chừng.

Nhưng “Hùm xám” không chỉ là câu chuyện về một cá nhân.

Đằng sau cái tên ấy là cả một mạng lưới cơ sở.

Là những người dân nuôi giấu du kích.

Là những chiến sĩ biết rừng núi như lòng bàn tay.

Là những khẩu súng thu được từ quân Pháp.

Và là một phương thức chiến đấu mới đang hình thành.

Ảnh tư liệu: Chu Văn Tấn gặp lại các đội viên Cứu quốc quân trong một dịp sau này.
Nguồn: Báo Văn nghệ Thái Nguyên, sử dụng tư liệu lịch sử. Đây là ảnh hồi tưởng về lực lượng Cứu quốc quân, không phải ảnh chụp một trận đánh cụ thể.

6. CỨU QUỐC QUÂN II – 47 NGƯỜI VÀ MỘT NGƯỜI CHỈ HUY

Ngày 15/9/1941, tại rừng Khuôn Mánh, Tràng Xá, Võ Nhai, Trung đội Cứu quốc quân II được thành lập.

Có 47 chiến sĩ, trong đó có 3 nữ.

Chu Văn Tấn được giao làm Chỉ huy trưởng.

Nguyễn Cao Đàm làm Chính trị - chỉ đạo viên.

Trần Văn Phấn làm Chỉ huy phó.

Trang bị của họ vô cùng thiếu thốn.

Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, lực lượng ban đầu chỉ có vài khẩu súng ngắn, súng trường, súng khai hậu và súng kíp.

Nhưng điều quan trọng là họ đã có một tổ chức quân sự tương đối rõ ràng.

Từ 47 người, đến cuối tháng 10/1941, lực lượng phát triển lên khoảng 70 người.

Đây không còn chỉ là những nhóm du kích rời rạc.

Nó đang trở thành một lực lượng vũ trang có tổ chức, có chỉ huy và có khả năng hoạt động lâu dài.

Chu Văn Tấn lúc này đã đi một chặng đường rất xa so với chàng thanh niên Phú Thượng những năm 1930.

Từ gây dựng cơ sở.

Đến chỉ huy du kích.

Từ một vùng núi nhỏ.

Đến một lực lượng vũ trang đang được Trung ương đặt nhiều kỳ vọng.

Ảnh tư liệu: Khu di tích Khuôn Mánh, nơi thành lập Trung đội Cứu quốc quân II ngày 15/9/1941.
Nguồn: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và tư liệu lịch sử Quân đội nhân dân. Đây là ảnh địa điểm lịch sử, không phải ảnh chụp lễ thành lập năm 1941.

7. TỪ RỪNG NÚI BẮC SƠN ĐẾN MỘT DÒNG CHẢY LỚN CỦA QUÂN ĐỘI CÁCH MẠNG

Điều quan trọng nhất trong câu chuyện Chu Văn Tấn không phải là một trận đánh riêng lẻ.

Đó là sự trưởng thành của một lực lượng.

Đội du kích Bắc Sơn.

Cứu quốc quân I.

Cứu quốc quân II.

Sau đó là Cứu quốc quân III và các lực lượng vũ trang cách mạng khác.

Tháng 5/1945, các lực lượng vũ trang cách mạng được thống nhất thành Việt Nam Giải phóng quân. Chu Văn Tấn giữ vai trò quan trọng trong quá trình thống nhất lực lượng.

Và từ những đội quân nhỏ bé trong rừng Bắc Sơn – Võ Nhai, một lực lượng vũ trang thống nhất đã bước ra trong những ngày Tổng khởi nghĩa.

Con đường ấy bắt đầu từ những điều rất nhỏ:

Một cơ sở bí mật.

Một khẩu súng thu được của địch.

Một bữa cơm trong rừng.

Một người dân giấu chiến sĩ.

Một nhóm vài chục người quyết không tan rã.

Chu Văn Tấn là một trong những người đã đi cùng dòng chảy ấy từ những ngày đầu.

4

Ảnh tư liệu: Lực lượng Việt Nam Giải phóng quân trong năm 1945.
Nguồn: Tư liệu lịch sử về quá trình thống nhất các lực lượng vũ trang cách mạng trước Tổng khởi nghĩa. Ảnh minh họa cho giai đoạn sau, không phải ảnh trực tiếp về Chu Văn Tấn trong những ngày đầu ở Bắc Sơn.

KẾT – TỪ MỘT NGƯỜI CON VÕ NHAI ĐẾN “HÙM XÁM BẮC SƠN”

Nếu chỉ nhìn Chu Văn Tấn ở những năm sau này, người ta sẽ thấy một vị tướng.

Một Bộ trưởng Bộ Quốc phòng đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Một trong những Thượng tướng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam.

Một cán bộ lãnh đạo quan trọng của Việt Bắc.

Nhưng trước tất cả những điều đó, ông từng là một thanh niên ở Phú Thượng.

Từng đi làm đạc điền, thầu gỗ.

Từng tham gia gây dựng cơ sở.

Từng đứng trong những đội du kích nhỏ bé giữa núi rừng.

Từng sống giữa vòng vây.

Và từng chứng kiến những người đồng đội ngã xuống.

Chính những năm tháng ấy đã tạo nên Chu Văn Tấn.

Không phải một người xuất hiện từ một ngày đẹp trời với quân hàm trên vai.

Mà là một người được tôi luyện từng bước trong phong trào quần chúng, trong rừng núi, trong những cuộc truy quét và trong cuộc chiến giữ lấy từng cơ sở cách mạng.

“Hùm xám Bắc Sơn” vì thế không chỉ là một biệt danh.

Đó là dấu ấn của một thời kỳ khi lực lượng vũ trang cách mạng còn rất nhỏ, nhưng đã bắt đầu học cách tồn tại, chiến đấu và lớn lên.

Và từ những cánh rừng Bắc Sơn – Võ Nhai ấy, một dòng người sẽ tiếp tục đi tới Việt Nam Giải phóng quân, rồi đi xa hơn nữa trên con đường giành độc lập.

Ảnh tư liệu: Thượng tướng Chu Văn Tấn – “Hùm xám Bắc Sơn”.
Nguồn: Quân đội nhân dân/Cổng Thông tin điện tử Bộ Quốc phòng. Đây là ảnh tư liệu xác thực về Chu Văn Tấn, không phải ảnh tái dựng.