CHU VĂN TẤN VÀ CHIẾN DỊCH HÒA BÌNH 1951–1952 – KHI LIÊN KHU VIỆT BẮC TRỞ THÀNH HẬU PHƯƠNG CỦA MỘT MẶT TRẬN LỚN

Thời kỳ: Đông – Xuân 1951–1952.
1. Một Liên khu rộng lớn đứng sau chiến trường

Sau khi Liên khu 1 và Liên khu 10 được hợp nhất cuối năm 1949, Liên khu Việt Bắc trở thành một địa bàn chiến lược đặc biệt quan trọng.

Từ năm 1949 đến 1954, Chu Văn Tấn giữ các cương vị Khu trưởng, Bí thư Khu ủy Liên khu Việt Bắc, đồng thời đảm nhiệm các chức vụ Chánh án Tòa án Quân sự và Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến hành chính Liên khu.

Đây không chỉ là một khu vực có nhiều núi rừng.

Đó là căn cứ địa của cuộc kháng chiến.

Từ Việt Bắc, các lực lượng chủ lực được xây dựng và huấn luyện. Đường giao thông được mở. Lương thực được tích trữ. Dân công được huy động. Các cơ quan kháng chiến hoạt động. Những vùng tự do trở thành nơi cung cấp sức người, sức của cho các chiến trường.

Và sau thắng lợi Biên giới năm 1950, vai trò ấy càng trở nên quan trọng.

Việt Bắc đã được nối thông với biên giới phía Bắc, tạo điều kiện tiếp nhận nguồn viện trợ và mở rộng căn cứ địa.

Vì thế, khi một chiến dịch lớn được mở ở Hòa Bình, câu hỏi không chỉ là:

Đánh thế nào?

Mà còn là:

Lấy gì để nuôi quân?
Làm sao giữ đường vận chuyển?
Làm sao bảo vệ căn cứ?
Làm sao đưa sức người, sức của từ Việt Bắc tới chiến trường?

Đó chính là phần việc của hậu phương.

Và Chu Văn Tấn đang đứng ở một trong những vị trí lãnh đạo quan trọng nhất của hậu phương ấy.

Ảnh tư liệu: Thiếu tướng Chu Văn Tấn tại Chiến khu Việt Bắc, tháng 2/1951.
Nguồn: Tư liệu Báo Quân đội nhân dân; ảnh được chú thích có Chủ tịch Hồ Chí Minh, Đại tướng Võ Nguyên Giáp và Thiếu tướng Chu Văn Tấn tại Chiến khu Việt Bắc.

2. Tháng 11/1951 – quân Pháp tiến vào Hòa Bình

Sau những thất bại liên tiếp ở Biên giới và các chiến dịch trung du, quân Pháp tìm cách giành lại thế chủ động.

Tháng 11/1951, quân Pháp tập trung lực lượng lớn tiến công Hòa Bình.

Mục tiêu của họ không chỉ là chiếm một địa bàn.

Hòa Bình nằm ở vị trí có ý nghĩa quan trọng đối với hệ thống giao thông và liên lạc giữa Việt Bắc với các Liên khu 3 và 4. Pháp muốn mở rộng khu chiếm đóng, cắt đường vận chuyển của ta và đồng thời kéo chủ lực Việt Nam ra khỏi căn cứ địa.

Từ ngày 9 đến 14/11/1951, quân Pháp sử dụng lực lượng cơ động chiến lược tiến đánh Hòa Bình và khu vực sông Đà. Sau đó, chúng xây dựng hai khu phòng ngự lớn: khu sông Đà – Ba Vì và khu Hòa Bình – Đường số 6. Thị xã Hòa Bình được xây dựng thành một tập đoàn cứ điểm.

Nếu để Hòa Bình trở thành một bàn đạp vững chắc của Pháp, tuyến liên lạc giữa Việt Bắc và phía Nam đồng bằng Bắc Bộ sẽ bị đe dọa nghiêm trọng.

Nhưng Bộ Chính trị và Tổng Quân ủy nhìn thấy một khả năng khác.

Ngày 18/11/1951, nhận định việc quân Pháp đưa lực lượng cơ động lên một địa bàn rừng núi đã làm lực lượng của chúng ở đồng bằng bị phân tán, Trung ương xác định đây có thể là cơ hội để tiêu diệt sinh lực địch.

Nói cách khác:

Pháp muốn kéo quân ta ra khỏi Việt Bắc.

Ta lại muốn biến việc Pháp kéo quân ra khỏi đồng bằng thành cơ hội đánh chính quân Pháp.

Ảnh tư liệu: Không gian chiến trường Hòa Bình – sông Đà trong cuộc tiến công của quân Pháp cuối năm 1951.
Lưu ý: Hình ảnh dùng để tái hiện bối cảnh chiến trường; không phải ảnh xác định Chu Văn Tấn tại mặt trận Hòa Bình.

3. Chu Văn Tấn – người đứng sau một hậu phương phải chuyển mình

Ngày 24/11/1951, Tổng Quân ủy quyết định mở Chiến dịch Hòa Bình.

Đại tướng Võ Nguyên Giáp là Tư lệnh kiêm Bí thư Đảng ủy Chiến dịch; Thiếu tướng Hoàng Văn Thái là Tham mưu trưởng; Nguyễn Chí Thanh phụ trách công tác chính trị. Ba đại đoàn 308, 312, 304 được sử dụng trên mặt trận chính; Đại đoàn 320 và 316 phối hợp hoạt động ở vùng sau lưng địch.

Chu Văn Tấn không nằm trong Bộ Chỉ huy Chiến dịch Hòa Bình với tư cách Tư lệnh hay Tham mưu trưởng.

Đây là điểm cần giữ cho đúng lịch sử.

Vai trò của ông nằm ở một tầng khác.

Ông là Khu trưởng, Bí thư Khu ủy Liên khu Việt Bắc – vùng căn cứ phía sau chiến trường.

Điều đó có nghĩa là khi ba đại đoàn chủ lực rời căn cứ để tiến về Hòa Bình, phía sau họ phải có một hệ thống tiếp tế và bảo đảm hoạt động liên tục.

Một chiến dịch kéo dài hàng chục ngày không thể sống bằng những gì bộ đội mang theo từ ngày đầu.

Phải có đường.

Có lương thực.

Có đạn.

Có cáng thương.

Có người sửa đường.

Có người vận chuyển.

Có nơi tiếp nhận thương binh.

Có lực lượng bảo vệ các tuyến giao thông.

Và quan trọng hơn nữa:

phải giữ cho Việt Bắc tiếp tục hoạt động như một hậu phương chiến tranh, ngay cả khi một bộ phận lớn lực lượng đã được đưa ra mặt trận.

Ảnh tư liệu: Dân công vận chuyển vũ khí, lương thực phục vụ Chiến dịch Hòa Bình 1951–1952.
Nguồn: Báo Quân đội nhân dân, ảnh tư liệu về công tác bảo đảm cho chiến dịch.

4. Những đoàn dân công đi trong mùa đông

Ngày 10/12/1951, Chiến dịch Hòa Bình chính thức mở màn.

Trong khi bộ đội tiến vào chiến trường, một cuộc chiến khác diễn ra phía sau.

Đó là cuộc chiến của những con đường.

Công tác hậu cần phải mở và sửa đường từ Phú Thọ qua Đồn Vàng, Hòa Bình vào Liên khu 3, đồng thời chuẩn bị vũ khí, đạn dược và lương thực cho các hướng chiến dịch.

Những đoàn dân công phải đi qua những con đường rừng.

Gánh hàng.

Đẩy xe.

Khiêng cáng.

Vượt suối.

Vượt dốc.

Trong chiến tranh, một viên đạn ở chiến hào không tự nhiên xuất hiện.

Một khẩu pháo ở trận địa cũng không tự nhiên đến đó.

Một người lính có cơm ăn giữa rừng cũng không phải chuyện hiển nhiên.

Đằng sau mỗi thứ ấy là cả một hệ thống hậu phương.

Và Việt Bắc là một trong những nguồn lực quan trọng nhất của hệ thống ấy.

Đối với Chu Văn Tấn, đây chính là phần việc mang dấu ấn của một người lãnh đạo căn cứ địa: tổ chức và huy động sức mạnh của nhân dân để bảo đảm cho cuộc kháng chiến, chứ không phải trực tiếp đứng ở một trận địa Hòa Bình để chỉ huy từng trận đánh.

Các tài liệu về công tác dân vận Liên khu Việt Bắc cũng cho thấy năm 1952, một nhiệm vụ trọng tâm của vùng tự do là tăng gia sản xuất, tiết kiệm và đóng góp phục vụ tiền tuyến.

Đó là một cuộc chiến âm thầm.

Nhưng nếu thiếu nó, những chiến dịch lớn không thể kéo dài.

Ảnh tư liệu: Dân công vận chuyển hàng hóa, vũ khí, lương thực trên địa hình rừng núi trong Chiến dịch Hòa Bình.
Nguồn: Báo Quân đội nhân dân, tư liệu ảnh về công tác hậu cần chiến dịch.

5. Tu Vũ – trận đánh mở đầu cho một chiến dịch dài ngày

Đợt 1 của chiến dịch diễn ra từ 10 đến 26/12/1951.

Mục tiêu quan trọng là phá tuyến phòng ngự sông Đà và đánh các cứ điểm then chốt.

Đêm 10/12, Trung đoàn 88 tiến công cứ điểm Tu Vũ.

Đây là một cứ điểm được quân Pháp tổ chức phòng ngự khá mạnh.

Cuộc chiến diễn ra quyết liệt.

Cuối cùng, Trung đoàn 88 tiêu diệt hoàn toàn cứ điểm Tu Vũ. Sau trận đánh, đơn vị này mang tên truyền thống Trung đoàn Tu Vũ.

Nhưng Tu Vũ mới chỉ là mở đầu.

Quân Pháp vẫn còn Hòa Bình.

Vẫn còn Đường số 6.

Vẫn còn các tuyến vận tải trên sông Đà.

Và chính vì thế, chiến dịch phải tiếp tục.

Đợt 2, từ 27 đến 31/12/1951, quân ta tiếp tục đánh vào các điểm cao 400, 600, Đá Chông, Chẹ và chặn các lực lượng viện binh của Pháp.

Chiến trường ngày càng rộng.

Thời gian chiến đấu ngày càng dài.

Và điều đó đồng nghĩa với một áp lực ngày càng lớn lên hậu phương.

Một ngày chiến đấu cần hậu cần.

Một tuần chiến đấu cần hậu cần.

Nhưng một chiến dịch kéo dài 78 ngày đêm thì hậu cần trở thành một mặt trận thực sự.

Ảnh tư liệu: Hình ảnh chiến đấu và bảo đảm chiến đấu trên mặt trận Hòa Bình – sông Đà.
Lưu ý: Đây là ảnh tư liệu về chiến trường Hòa Bình, không phải ảnh xác định Chu Văn Tấn tại trận Tu Vũ.

6. Khi mặt trận chuyển sang Đường số 6

Sang tháng 1/1952, chiến dịch chuyển sang một giai đoạn mới.

Ngày 7/1/1952, ta tập trung tiến công trên Đường số 6, đồng thời bao vây thị xã Hòa Bình.

Đường số 6 trở thành một trong những tuyến sống còn của quân Pháp.

Muốn giữ Hòa Bình, Pháp phải tiếp tế.

Muốn tiếp tế, chúng phải giữ đường.

Và muốn giữ đường, chúng phải đưa lực lượng cơ động ra bảo vệ.

Quân ta liên tục đánh vào hệ thống vận tải, trận địa pháo và các vị trí dọc tuyến.

Theo tư liệu hậu cần của Quân đội nhân dân, riêng trên Đường số 6, quân Pháp phải sử dụng tới 16 tiểu đoàn để bảo vệ tuyến vận tải.

Đây chính là nghệ thuật của chiến dịch:

Không nhất thiết phải tiêu diệt toàn bộ một lực lượng trong một trận.

Có thể buộc đối phương phải phân tán quân để bảo vệ đường.

Buộc họ phải dùng lực lượng lớn cho nhiệm vụ vận tải.

Buộc họ phải liên tục đưa quân ứng cứu.

Rồi từ đó từng bước làm suy yếu toàn bộ hệ thống.

Trong khi ấy, phía Việt Nam tiếp tục duy trì sức ép ở cả Hòa Bình và vùng sau lưng địch.

Đại đoàn 316 và 320 hoạt động sâu trong trung du, đồng bằng Bắc Bộ, phối hợp với lực lượng địa phương phát triển chiến tranh du kích.

Đây là điểm đặc biệt của Chiến dịch Hòa Bình:

mặt trận không chỉ nằm ở Hòa Bình.

Nó kéo dài xuống cả vùng địch hậu.

Và Việt Bắc vẫn phải tiếp tục cung cấp sức người, sức của cho toàn bộ thế trận ấy.

Ảnh tư liệu: Chiến trường Đường số 6 trong Chiến dịch Hòa Bình 1951–1952.
Nguồn: Tư liệu lịch sử về chiến dịch; ảnh dùng để tái hiện mặt trận trực tiếp, không phải ảnh về Chu Văn Tấn.

7. 23/2/1952 – quân Pháp rút khỏi Hòa Bình

Sau hơn hai tháng chiến đấu, hệ thống phòng ngự của quân Pháp ngày càng khó duy trì.

Hòa Bình bị bao vây.

Đường số 6 bị uy hiếp.

Các tuyến vận tải bị đánh phá.

Trong khi đó, ở trung du và đồng bằng, lực lượng Pháp cũng phải đối phó với hoạt động ngày càng mạnh của quân và dân ta.

Sáng 23/2/1952, quân Pháp bắt đầu rút khỏi Hòa Bình.

Đến 25/2, Chiến dịch Hòa Bình kết thúc.

Kết quả được các tài liệu quân sự ghi nhận: trên mặt trận chính diện, ta loại khỏi vòng chiến đấu hơn 6.000 quân địch; ở mặt trận trung du và đồng bằng, hơn 15.000 quân địch bị loại khỏi vòng chiến đấu, hơn 1.000 đồn bốt bị phá, đồng thời mở rộng vùng du kích và căn cứ du kích.

Quan trọng hơn, Pháp không đạt được mục tiêu giành lại quyền chủ động chiến lược.

Đường liên lạc giữa Việt Bắc với các Liên khu 3 và 4 được giữ vững.

Một vùng rộng lớn Hòa Bình – sông Đà được giải phóng.

Và chiến tranh du kích ở vùng sau lưng địch phát triển mạnh.

Ảnh tư liệu: Bộ đội Việt Nam sau những trận đánh trong Chiến dịch Hòa Bình 1951–1952.
Nguồn: Tư liệu lịch sử Quân đội nhân dân Việt Nam về chiến dịch.

8. Với Chu Văn Tấn, chiến thắng ấy có một ý nghĩa khác

Nếu Võ Nguyên Giáp là người trực tiếp chỉ huy chiến dịch, Hoàng Văn Thái làm công tác tham mưu, các đại đoàn trực tiếp chiến đấu ở mặt trận, thì Chu Văn Tấn đứng ở một vị trí khác:

ông là một trong những người lãnh đạo vùng căn cứ phía sau chiến trường.

Đó là một công việc ít xuất hiện trong những bức ảnh chiến trận.

Không có tiếng súng.

Không có khoảnh khắc xung phong.

Không có một trận đánh mang tên Chu Văn Tấn.

Nhưng có một vùng đất phải hoạt động liên tục.

Có dân phải sản xuất.

Có kho phải tích trữ.

Có đường phải mở.

Có dân công phải huy động.

Có thương binh phải đưa về.

Có các đơn vị phải được bổ sung.

Và có một căn cứ địa phải đứng vững trong khi cuộc chiến ngày càng mở rộng.

Từ năm 1949 đến 1954, Chu Văn Tấn giữ cương vị lãnh đạo Liên khu Việt Bắc trong suốt giai đoạn quan trọng này.

Vì vậy, câu chuyện về ông trong Chiến dịch Hòa Bình không nên kể theo kiểu:

“Chu Văn Tấn chỉ huy Chiến dịch Hòa Bình.”

Điều đó không chính xác.

Cách kể đúng hơn là:

“Chu Văn Tấn lãnh đạo Liên khu Việt Bắc – một hậu phương chiến lược – trong thời điểm căn cứ địa phải dồn sức cho Chiến dịch Hòa Bình.”

Đó chính là vai trò lịch sử đáng chú ý của ông.

Ảnh tư liệu: Chủ tịch Hồ Chí Minh, Đại tướng Võ Nguyên Giáp và Thiếu tướng Chu Văn Tấn tại Chiến khu Việt Bắc, tháng 2/1951.
Nguồn: Báo Quân đội nhân dân, ảnh tư liệu; đây là ảnh trực tiếp về Chu Văn Tấn trong thời kỳ ông lãnh đạo Liên khu Việt Bắc.

KẾT – MỘT VỊ TƯỚNG Ở PHÍA SAU TIẾNG SÚNG

Chiến dịch Hòa Bình thường được nhớ đến qua những cái tên như Tu Vũ, sông Đà, Đường số 6, qua những đoàn quân tiến công và những trận đánh kéo dài giữa mùa đông 1951–1952.

Nhưng phía sau chiến trường ấy là một hậu phương khổng lồ.

Việt Bắc không đứng ngoài cuộc chiến.

Việt Bắc chính là một phần của chiến trường.

Chỉ khác rằng nơi đây chiến đấu bằng những cách khác:

bằng hạt gạo,

bằng những con đường,

bằng đoàn dân công,

bằng những kho lương,

bằng những xưởng sửa chữa,

bằng những đơn vị dự bị,

và bằng sức lao động của hàng triệu người.

Chu Văn Tấn, với cương vị Khu trưởng và Bí thư Khu ủy Liên khu Việt Bắc, là một trong những người đứng ở trung tâm của hệ thống ấy.

Từ Bắc Sơn năm 1941 đến Việt Bắc năm 1951–1952, ông đã đi qua một chặng đường rất dài.

Ngày trước, ông từng chỉ huy những nhóm du kích nhỏ giữa rừng.

Bây giờ, ông phải cùng cả một vùng căn cứ vận hành để phục vụ một cuộc chiến tranh ngày càng lớn.

Đó cũng là một bước trưởng thành của chính cuộc kháng chiến.

Từ những người lính chiến đấu bằng lòng dũng cảm và địa hình rừng núi, cuộc chiến đã phát triển thành một hệ thống mà tiền tuyến và hậu phương gắn chặt với nhau.

Và trong hệ thống ấy, có những người không đứng ở mũi súng nhưng vẫn góp phần quyết định xem mũi súng ấy có thể chiến đấu được bao lâu.

Chu Văn Tấn là một trong những người như thế.

Ảnh tư liệu: Thượng tướng Chu Văn Tấn – người từng giữ cương vị lãnh đạo Liên khu Việt Bắc trong những năm quyết định của cuộc kháng chiến chống Pháp.
Nguồn: Báo Quân đội nhân dân, ảnh Bảo tàng Lạng Sơn.