CHU VĂN TẤN VÀ CỨU QUỐC QUÂN II – 47 NGƯỜI GIỮ LỬA GIỮA VÒNG VÂY

Thời kỳ: 1941–1942, giai đoạn đầu xây dựng lực lượng vũ trang cách mạng ở Bắc Sơn – Võ Nhai.
1. Từ thất bại của Cứu quốc quân I đến một nhiệm vụ mới

Sau cuộc Khởi nghĩa Bắc Sơn năm 1940, vùng Bắc Sơn – Võ Nhai trở thành một trong những địa bàn hoạt động vũ trang quan trọng của cách mạng.

Đội du kích Bắc Sơn được thành lập ngày 14/2/1941 tại Khuổi Nọi. Chu Văn Tấn khi ấy là một trong những người chỉ huy của lực lượng này. Sau Hội nghị Trung ương 8 tháng 5/1941, lực lượng được tổ chức thành Cứu quốc quân I.

Nhưng mùa hè năm ấy, căn cứ Bắc Sơn – Võ Nhai phải đối mặt với những cuộc càn quét lớn. Lực lượng cách mạng tổn thất nặng, nhiều cán bộ, chiến sĩ hy sinh. Cứu quốc quân I buộc phải phân tán, rút khỏi căn cứ để bảo toàn lực lượng.

Trong hoàn cảnh ấy, vấn đề đặt ra không chỉ là giữ được những người còn lại.

Phải giữ được ngọn lửa vũ trang.

Và Võ Nhai được lựa chọn để gây dựng lại lực lượng.

Chu Văn Tấn được giao trở lại địa bàn này.

Không có một đội quân đông đảo. Không có kho vũ khí. Không có những căn cứ kiên cố.

Chỉ có rừng núi, những cơ sở bí mật trong nhân dân và những con người đã chấp nhận bước vào cuộc chiến.

Ảnh tư liệu: Chân dung Chu Văn Tấn và hình ảnh tư liệu về lực lượng vũ trang cách mạng Bắc Sơn – Võ Nhai.
Nguồn: Các tư liệu được Báo Quân đội nhân dân, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và các cơ quan lưu trữ lịch sử giới thiệu. Những ảnh về lực lượng không nhất thiết là ảnh chụp đúng thời điểm thành lập Cứu quốc quân II.

2. Khuôn Mánh – 47 người giữa rừng

Ngày 15/9/1941, tại rừng Khuôn Mánh, thuộc Tràng Xá, Võ Nhai, một sự kiện quan trọng diễn ra.

Đồng chí Hoàng Quốc Việt, thay mặt Trung ương Đảng, tuyên bố thành lập Trung đội Cứu quốc quân II.

Theo nhiều tài liệu chính thống, đơn vị có 47 cán bộ, chiến sĩ, trong đó có 3 nữ, được tổ chức thành 5 tiểu đội. Chu Văn Tấn được giao làm Chỉ huy trưởng; Nguyễn Cao Đàm làm Chính trị viên – Chỉ đạo viên và Trần Văn Phấn làm Chỉ huy phó.

Có một điểm cần nói rõ: một số tư liệu địa phương ghi lực lượng ban đầu tại lễ thành lập là 36 người, sau đó nhanh chóng tăng lên 46 hoặc 47. Vì vậy, con số 47 trong tên câu chuyện là con số được nhiều tài liệu lịch sử chính thống sử dụng khi xác định quân số của Cứu quốc quân II thời điểm thành lập.

47 người.

Giữa một khu rừng.

Đối diện với một đối phương có lực lượng lớn hơn rất nhiều.

Vũ khí của họ cũng chẳng có gì đáng gọi là đầy đủ.

Tài liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nhận đơn vị được trang bị rất hạn chế; các nguồn khác cho biết có súng ngắn, súng trường, súng khai hậu, súng kíp cùng những loại vũ khí thô sơ.

Nhưng ngay trong buổi thành lập, Cứu quốc quân II đã nhận một nhiệm vụ vượt xa quy mô của 47 con người:

Chống khủng bố, bảo vệ cơ sở cách mạng, củng cố căn cứ, phát triển lực lượng tự vệ, mở rộng địa bàn và duy trì tiếng súng đấu tranh để cổ vũ phong trào cách mạng.

Ảnh: Rừng Khuôn Mánh – địa điểm lịch sử nơi thành lập Trung đội Cứu quốc quân II.
Nguồn: Tư liệu và hình ảnh về Di tích lịch sử quốc gia rừng Khuôn Mánh, Thái Nguyên. Đây là ảnh địa điểm hiện nay, không phải ảnh chụp lễ thành lập năm 1941.

3. Chu Văn Tấn và bài toán: lấy đâu ra vũ khí?

Một đội quân muốn tồn tại phải có súng.

Nhưng Cứu quốc quân II không có một kho vũ khí lớn để dựa vào.

Vì thế, chiến đấu và phát triển lực lượng trở thành hai nhiệm vụ gắn chặt với nhau.

Đơn vị vừa huấn luyện, học tập chính trị, vừa vận động nhân dân, xây dựng cơ sở và tổ chức các trận đánh nhỏ. Trong tháng 10/1941, Cứu quốc quân II đã hoạt động tại nhiều địa bàn như Khuôn Kẹn, Khuôn Ba, Khuôn Đã, Mỏ Mùng và Tràng Xá.

Những trận đánh ấy không phải những chiến dịch lớn.

Đó là những cuộc đụng độ của một lực lượng nhỏ với các toán quân đối phương, được tổ chức dựa trên địa hình rừng núi và sự hỗ trợ của cơ sở nhân dân.

Một trong những mục tiêu quan trọng là thu vũ khí của đối phương để bổ sung cho mình.

Đó là cách những lực lượng vũ trang cách mạng thời kỳ đầu từng bước lớn lên:

đánh để tồn tại, tồn tại để tiếp tục xây dựng lực lượng.

Và quan trọng hơn cả, họ phải khiến người dân tin rằng tiếng súng trong rừng không phải một cuộc phiêu lưu vô vọng.

Nó là dấu hiệu cho thấy phong trào cách mạng vẫn còn sống.

Ảnh tư liệu: Hình ảnh lực lượng du kích Bắc Sơn và hoạt động vũ trang cách mạng thời kỳ đầu.
Nguồn: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và các nguồn tư liệu lịch sử. Không xác định đây là ảnh chụp trực tiếp một trận đánh của Cứu quốc quân II nếu nguồn ảnh không ghi rõ.

4. Từ 47 người thành 70 người

Điều đáng chú ý nhất không chỉ là những trận đánh.

Đó là tốc độ phát triển của lực lượng.

Đến cuối tháng 10/1941, chỉ hơn một tháng sau ngày thành lập, Cứu quốc quân II đã phát triển từ 47 lên khoảng 70 cán bộ, chiến sĩ, biên chế từ 5 lên 7 tiểu đội.

Cùng với sự phát triển ấy, tổ chức chỉ huy cũng được kiện toàn.

Đào Văn Trường trở thành Chỉ huy trưởng; Nguyễn Cao Đàm giữ vai trò Chính trị – Chỉ đạo viên; Chu Văn Tấn, Lê Dục Tôn và Trần Văn Phấn là các Chỉ huy phó. Một chi bộ được thành lập để lãnh đạo đơn vị, mỗi tiểu đội có tổ Đảng.

Chi tiết này rất quan trọng.

Bởi Cứu quốc quân không chỉ được xây dựng như một nhóm du kích chiến đấu.

Nó đang từng bước hình thành một lực lượng vũ trang có tổ chức, có kỷ luật, có công tác chính trị và có khả năng phát triển từ trong nhân dân.

Chu Văn Tấn vì thế không chỉ là người cầm súng chỉ huy một nhóm chiến đấu.

Ông tham gia vào cả quá trình xây dựng lực lượng, mở rộng cơ sở và tổ chức thế trận ở Bắc Sơn – Võ Nhai.

Đó chính là kinh nghiệm sẽ theo ông trong những năm tiếp theo.

Ảnh tư liệu: Chân dung các cán bộ gắn với Cứu quốc quân và phong trào Bắc Sơn – Võ Nhai.
Nguồn: Tư liệu lịch sử được các cơ quan báo chí, bảo tàng và địa phương công bố. Với những chân dung không có chú thích gốc đi kèm, cần xem như ảnh tư liệu nhân vật, không phải ảnh chụp chung của Ban chỉ huy Cứu quốc quân II.

5. Không chỉ đánh giặc – họ còn phải giữ dân

Trong một cuộc chiến tranh du kích, một đơn vị nhỏ không thể tồn tại nếu mất chỗ dựa trong dân.

Bởi vậy, nhiệm vụ của Cứu quốc quân II không chỉ là phục kích hay chống các cuộc càn quét.

Họ phải gây dựng cơ sở.

Phải tuyên truyền.

Phải tổ chức tự vệ.

Phải bảo vệ những người hoạt động cách mạng.

Và phải mở rộng địa bàn.

Các nguồn tư liệu cho biết từ cuối năm 1941, các bộ phận của Cứu quốc quân II được phân công hoạt động theo nhiều hướng: có bộ phận tiến về Đình Cả rồi Bắc Sơn, có bộ phận sang Đại Từ – Định Hóa – Sơn Dương, có bộ phận xuống Yên Thế – Hữu Lũng, trong khi lực lượng chủ yếu vẫn hoạt động tại Tràng Xá.

Đó là cách một trung đội nhỏ biến thành một mạng lưới hoạt động rộng hơn.

Một đơn vị có thể bị đánh tan.
Nhưng một phong trào đã bén rễ trong dân thì khó bị xóa sạch.

Và đây cũng là một trong những bài học quan trọng của Cứu quốc quân II: vũ khí chỉ giúp người chiến sĩ chiến đấu; cơ sở nhân dân mới giúp lực lượng tồn tại lâu dài.

Ảnh: Không gian căn cứ Bắc Sơn – Võ Nhai và các địa điểm gắn với hoạt động của Cứu quốc quân.
Nguồn: Tư liệu địa phương và các cơ quan nghiên cứu lịch sử. Đây là ảnh bối cảnh/địa điểm, không phải ảnh trực tiếp ghi lại hoạt động năm 1941.

6. Tháng 2/1942 – khi vòng vây khép lại

Nhưng xây dựng được lực lượng không có nghĩa là nguy hiểm đã qua.

Đầu năm 1942, thực dân Pháp tập trung lực lượng mở một cuộc càn quét lớn vào khu căn cứ Võ Nhai.

Lần này, bài toán không còn là đánh một trận hay giữ một địa điểm.

Nếu cố tập trung quân để đối đầu trực diện, cả đơn vị có thể bị tiêu diệt.

Vì vậy, Cứu quốc quân II phải lựa chọn một cách đánh khác.

Phân tán để bảo toàn lực lượng.

Nguồn của Quân đội nhân dân Việt Nam cho biết đại bộ phận Cứu quốc quân II rút khỏi vòng vây, hướng lên vùng rừng núi biên giới Việt – Trung để lập căn cứ và chờ thời cơ trở lại; một bộ phận nhỏ ở lại, phân tán vào các mường bản để tiếp tục tuyên truyền và gây dựng cơ sở.

Đó không phải là một cuộc rút lui vì thất bại đơn thuần.

Đó là lựa chọn bảo toàn lực lượng trong một cuộc chiến mà tương quan quá chênh lệch.

Các chiến sĩ hiểu rằng giữ được lực lượng hôm nay nghĩa là ngày mai vẫn còn người để trở về.

Vẫn còn tiếng súng.

Vẫn còn cơ sở.

Vẫn còn phong trào.

Một số tư liệu về Chu Văn Tấn còn ghi nhận đến tháng 3/1942, ông tổ chức đưa một bộ phận Cứu quốc quân vượt qua vòng vây sang Long Châu để tránh sự truy quét của đối phương.

Ảnh: Các địa điểm gắn với quá trình Cứu quốc quân rút lên khu vực biên giới Việt – Trung.
Nguồn: Tư liệu lịch sử về hoạt động của Cứu quốc quân; ảnh địa điểm hiện nay được dùng để minh họa bối cảnh, không phải ảnh chụp cuộc rút quân năm 1942.

7. 47 người và một ngọn lửa không tắt

Nếu nhìn riêng ngày 15/9/1941, Cứu quốc quân II chỉ là một trung đội nhỏ giữa núi rừng Võ Nhai.

47 người.

Vài khẩu súng.

Một số vũ khí thô sơ.

Không có hậu phương lớn.

Không có điều kiện để tiến hành những trận đánh quy mô.

Nhưng lịch sử của Cứu quốc quân II không nằm ở con số 47.

Nó nằm ở điều xảy ra sau con số ấy.

47 người trở thành 70 người.

Một trung đội mở rộng thành nhiều bộ phận hoạt động trên nhiều hướng.

Những trận đánh nhỏ tạo thêm vũ khí.

Những cơ sở bí mật nối căn cứ với nhân dân.

Những người sống sót sau các cuộc càn quét tiếp tục trở về.

Và từ những lực lượng như Cứu quốc quân, phong trào vũ trang cách mạng tiếp tục phát triển, tiến tới việc hợp nhất các lực lượng vũ trang để hình thành Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân và Việt Nam Giải phóng quân, những tiền thân quan trọng của Quân đội nhân dân Việt Nam.

Còn Chu Văn Tấn?

Ông đã đi từ người chỉ huy du kích Bắc Sơn đến người chỉ huy Cứu quốc quân II, rồi sau này trở thành Bộ trưởng Bộ Quốc phòng đầu tiên của Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa sau Cách mạng Tháng Tám 1945.

Nhưng trước khi có chức vụ ấy, trước khi có quân hàm tướng, trước khi tên tuổi ông xuất hiện trong những trang sử của một Nhà nước độc lập...

đã có một buổi sáng trong rừng Khuôn Mánh.

Có một lá cờ.

Có 47 con người.

Và có một lời giao nhiệm vụ.

Họ biết mình đang đứng giữa vòng vây.

Nhưng họ cũng hiểu rằng nếu tiếng súng ấy tắt đi, một phần hy vọng của phong trào cách mạng ở vùng núi phía Bắc cũng có thể tắt theo.

Vì vậy họ giữ súng.

Giữ rừng.

Giữ cơ sở.

Và trên hết, giữ lửa.

Ảnh: Khu di tích lịch sử quốc gia địa điểm thành lập Cứu quốc quân II tại rừng Khuôn Mánh ngày nay.
Nguồn: Cổng thông tin tỉnh Thái Nguyên và các tư liệu địa phương. Đây là ảnh di tích hiện nay, không phải ảnh gốc năm 1941.