CHU VĂN TẤN VÀ NHỮNG NGÀY TRƯỚC ĐIỆN BIÊN PHỦ – KHI LIÊN KHU VIỆT BẮC DỒN SỨC CHO CHIẾN DỊCH QUYẾT ĐỊNH

Thời kỳ: Đông Xuân 1953–1954, đặc biệt từ cuối năm 1953 đến trước và trong những tháng đầu Chiến dịch Điện Biên Phủ.
1. TỪ ATK VIỆT BẮC, MỘT QUYẾT ĐỊNH LỚN ĐƯỢC ĐẶT RA

Cuối năm 1953, Việt Bắc vẫn là trung tâm đầu não của cuộc kháng chiến.

Ngày 6/12/1953, tại Việt Bắc, Bộ Chính trị họp dưới sự chủ trì của Chủ tịch Hồ Chí Minh, nghe Tổng Quân ủy báo cáo và quyết định mở Chiến dịch Điện Biên Phủ. Đại tướng Võ Nguyên Giáp được giao làm Chỉ huy trưởng kiêm Bí thư Đảng ủy mặt trận.

Nhưng một chiến dịch lớn như Điện Biên Phủ không thể chỉ được quyết định bằng một mệnh lệnh từ sở chỉ huy.

Nó cần đường sá.

Cần lương thực.

Cần đạn dược.

Cần dân công.

Cần những chiến trường phối hợp khiến quân Pháp không thể dồn toàn bộ sức mạnh về Điện Biên Phủ.

Và ở phía sau chiến trường ấy là Liên khu Việt Bắc.

Trong giai đoạn 1949–1954, Chu Văn Tấn giữ các cương vị Khu trưởng, Bí thư Khu ủy Liên khu Việt Bắc, đồng thời là Chánh án Tòa án Quân sự và Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến - Hành chính Liên khu Việt Bắc. Vì vậy, khi Điện Biên Phủ bước vào giai đoạn chuẩn bị, vai trò của ông nằm chủ yếu ở lãnh đạo địa bàn, xây dựng lực lượng, huy động hậu phương và tổ chức hoạt động phối hợp của Liên khu, chứ không phải là người trực tiếp chỉ huy Chiến dịch Điện Biên Phủ.

Ảnh tư liệu: Chủ tịch Hồ Chí Minh, Đại tướng Võ Nguyên Giáp và Thiếu tướng Chu Văn Tấn tại Chiến khu Việt Bắc, tháng 2/1951; và hình ảnh ATK Định Hóa – nơi những quyết định chiến lược của cuộc kháng chiến được đưa ra.
Nguồn: Quân đội nhân dân và Bộ Quốc phòng. Ảnh Chu Văn Tấn trong nhóm được nguồn QĐND chú thích rõ; ảnh về ATK là ảnh tư liệu bối cảnh, không phải ảnh trực tiếp cuộc họp ngày 6/12/1953.

2. LIÊN KHU VIỆT BẮC KHÔNG CHỈ GỬI NGƯỜI RA MẶT TRẬN

Điện Biên Phủ nằm rất xa nhiều vùng dân cư của Việt Bắc.

Muốn đưa một bao gạo, một khẩu súng, một thùng đạn tới mặt trận là phải vượt qua núi rừng, đường dốc, sông suối và những tuyến đường luôn có nguy cơ bị máy bay Pháp đánh phá.

Nhưng hậu phương vẫn phải chuyển động.

Theo tư liệu của Quân khu 1, trong Đông Xuân 1953–1954, lực lượng vũ trang Liên khu Việt Bắc đã được tổ chức hoạt động phối hợp với chiến trường chính Điện Biên Phủ. Trung đoàn 246 và 238 thực hiện nghi binh ở Trung du, trong khi các đơn vị khác tiến sâu vào vùng địch hậu, đánh vào những nơi có thể khiến quân Pháp phải căng lực lượng ra nhiều hướng.

Đó là một phần quan trọng của thế trận Đông Xuân.

Nếu quân Pháp phải đối phó với các hoạt động ở Trung du, Đông Bắc và vùng địch hậu, họ sẽ khó tập trung toàn bộ lực lượng cho Điện Biên Phủ.

Nhưng còn một cuộc chiến khác âm thầm hơn:

Cuộc chiến vận tải.

Tư liệu Quân khu 1 ghi nhận đồng bào các dân tộc Việt Bắc đã huy động khoảng 35.000 dân công, cùng 4.680 tấn lương thực và hàng trăm tấn thực phẩm phục vụ Chiến dịch Điện Biên Phủ.

Những con số ấy cho thấy Điện Biên Phủ không chỉ được đánh bằng súng.

Nó còn được đánh bằng đôi chân của dân công, bánh xe đạp, đôi vai, sức kéo của ngựa và trâu bò, bằng từng bao gạo được đưa qua núi.

Ảnh tư liệu: Dân công vận chuyển hàng hóa bằng xe đạp trong chiến dịch Điện Biên Phủ.
Nguồn: Báo Nghệ An/Báo Khánh Hòa và các tư liệu lưu trữ về công tác hậu cần Điện Biên Phủ. Đây là ảnh tư liệu về hoạt động hậu cần của chiến dịch, không phải ảnh riêng về lực lượng Liên khu Việt Bắc.

3. “TẤT CẢ CHO TIỀN TUYẾN” KHÔNG PHẢI LÀ MỘT KHẨU HIỆU TRÊN GIẤY

Điều đặc biệt của hậu phương Việt Bắc là người dân không đứng ngoài cuộc chiến.

Họ chính là một bộ phận của chiến dịch.

Ở Bắc Giang – một địa bàn thuộc không gian Việt Bắc lúc ấy – nhân dân đã huy động hàng vạn lượt người, hàng nghìn phương tiện như xe đạp, xe trâu bò, ngựa thồ để vận chuyển hàng hóa. Hơn 3.000 thanh niên xung phong tham gia, cùng hàng triệu ngày công làm đường, sửa cầu, phá bom và bảo vệ các tuyến vận tải.

Đó cũng là logic chung của hậu phương Việt Bắc.

Không phải cứ có một đoàn xe là có thể đưa hàng ra mặt trận.

Phía trước đoàn xe phải có người mở đường.

Có người sửa đường.

Có người dẫn đường.

Có người tháo bom.

Có người bảo vệ.

Và phía sau lại phải có người tiếp tục sản xuất để ngày mai có thêm gạo, thêm vải, thêm thuốc, thêm nhân lực.

Trong hệ thống ấy, Chu Văn Tấn không phải là người trực tiếp điều hành từng đoàn dân công. Nhưng trên cương vị lãnh đạo Liên khu Việt Bắc, ông cùng tập thể lãnh đạo Liên khu chịu trách nhiệm về một địa bàn hậu phương rộng lớn, nơi phải vừa giữ vững căn cứ, vừa xây dựng lực lượng, vừa góp người và của cho cuộc chiến đang diễn ra ở Tây Bắc.

Ảnh tư liệu: Dân công và lực lượng vận tải trên đường ra mặt trận Điện Biên Phủ.
Nguồn: Tư liệu báo chí và lưu trữ về hậu cần Chiến dịch Điện Biên Phủ. Những hình ảnh này minh họa hoạt động hậu cần chung của chiến dịch, không khẳng định địa điểm hay đơn vị cụ thể nếu nguồn ảnh không ghi rõ.

4. ĐÁNH Ở VIỆT BẮC ĐỂ CHI VIỆN CHO ĐIỆN BIÊN PHỦ

Có một nghịch lý của chiến tranh:

Muốn giữ sức cho một chiến trường quyết định, đôi khi phải chủ động mở thêm những hướng chiến đấu khác.

Đông Xuân 1953–1954 chính là một cuộc vận động chiến lược như vậy.

Tại Liên khu Việt Bắc, lực lượng vũ trang không chỉ ngồi chờ quân Pháp tấn công.

Họ hoạt động ở những hướng có thể buộc đối phương phải phân tán.

Theo tư liệu Quân khu 1, trong Đông Xuân 1953, lực lượng vũ trang Liên khu đã tiến hành 754 trận, phá nhiều đồn bốt, đánh vào giao thông và phương tiện quân sự của Pháp; các hoạt động này góp phần kéo căng lực lượng đối phương và phối hợp với chiến trường chính.

Đây là điểm cần nhìn đúng khi kể về Chu Văn Tấn trước Điện Biên Phủ.

Ông không phải người chỉ huy Chiến dịch Điện Biên Phủ.

Nhưng ông đứng ở một vị trí mà từ đó Liên khu Việt Bắc phải thực hiện một nhiệm vụ chiến lược: làm cho hậu phương không bị tê liệt, đồng thời khiến quân Pháp không thể dễ dàng tập trung sức mạnh vào một điểm duy nhất.

Đó là một phần của cuộc chiến lớn hơn nhiều so với thung lũng Điện Biên.

Ảnh tư liệu: Bộ đội và lực lượng vũ trang Việt Bắc trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp.
Nguồn: Tư liệu lịch sử Quân đội nhân dân Việt Nam; ảnh mang tính bối cảnh, không phải ảnh xác định một trận đánh cụ thể của Liên khu Việt Bắc trong Đông Xuân 1953–1954.

5. KHI TIẾNG SÚNG ĐIỆN BIÊN PHỦ VANG LÊN

Ngày 13/3/1954, quân ta nổ súng tiến công Him Lam.

Điện Biên Phủ chính thức bước vào trận quyết chiến.

Ở Việt Bắc, công việc không dừng lại.

Các tuyến vận tải tiếp tục hoạt động.

Các đơn vị tiếp tục phối hợp.

Hậu phương tiếp tục cung cấp.

Tại Điện Biên Phủ, những người lính bắt đầu sống trong chiến hào. Còn phía sau họ, hàng vạn con người tiếp tục làm công việc tưởng như rất bình thường: kéo, đẩy, gánh, khiêng, sửa đường, tải đạn, chuyển gạo.

Ngày 21/3, khi chiến trường chuẩn bị bước vào đợt tiến công thứ hai, các đơn vị hậu cần, giao thông vận tải và dân công vẫn tiếp tục đưa lương thực, thực phẩm, vũ khí ra mặt trận.

Đến cuối tháng 3, quân ta đã đào gần 100km giao thông hào quanh tập đoàn cứ điểm. Mỗi mét hào ấy đều cần nhân lực, công cụ, lương thực và một hệ thống bảo đảm phía sau.

Và phía sau những người lính đang đào hào là cả một hậu phương.

Trong hậu phương ấy có Việt Bắc.

Có những bản làng.

Có những người mẹ.

Có những dân công.

Có những đoàn xe đạp.

Có những người không bao giờ đặt chân tới Mường Thanh nhưng sức lao động của họ đã đi đến đó.

Ảnh tư liệu: Dân công và lực lượng vận tải trên tuyến đường phục vụ Chiến dịch Điện Biên Phủ.
Nguồn: Tư liệu lịch sử về hậu cần Chiến dịch Điện Biên Phủ; hình ảnh minh họa cho hệ thống bảo đảm phía sau mặt trận.

6. CHU VĂN TẤN – NGƯỜI ĐỨNG Ở PHÍA SAU MỘT TRẬN QUYẾT CHIẾN

Khi nói về Điện Biên Phủ, người ta thường nhớ tới những người trực tiếp ở mặt trận.

Nhớ những trận đánh trên Him Lam.

Nhớ Độc Lập.

Nhớ A1.

Nhớ những đường hào.

Nhớ pháo binh kéo vào trận địa.

Nhưng một chiến thắng lớn không chỉ được tạo nên ở nơi tiếng súng vang lên.

Nó được chuẩn bị từ hàng trăm con đường phía sau.

Từ những kho lương.

Từ những bến phà.

Từ những đoàn dân công.

Từ những vùng quê tiếp tục sản xuất trong khi một bộ phận trai tráng đã ra trận.

Và ở Việt Bắc, Chu Văn Tấn là một trong những cán bộ lãnh đạo đứng trong hệ thống tổ chức ấy.

Tư liệu chính thức của Quân khu 1 ghi nhận rằng dưới sự chỉ đạo của Liên khu ủy và Bộ Tư lệnh Liên khu Việt Bắc, lực lượng vũ trang trong khu đã phối hợp với chiến trường Điện Biên Phủ bằng cả hoạt động quân sự và huy động sức người, sức của.

Đó là vị trí lịch sử của Chu Văn Tấn trong những tháng trước Điện Biên Phủ:

không phải người đứng trong hầm chỉ huy Mường Phăng, mà là một người lãnh đạo ở hậu phương chiến lược, góp phần làm cho hậu phương ấy tiếp tục đứng vững và hướng sức mạnh về trận quyết chiến.

Ảnh tư liệu: Thượng tướng Chu Văn Tấn trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp.
Nguồn: Quân đội nhân dân dẫn tư liệu Bảo tàng Lạng Sơn; ảnh Chu Văn Tấn tại Chiến khu Việt Bắc được nguồn chính thức chú thích.

KẾT

Ngày 7/5/1954, Điện Biên Phủ toàn thắng.

Sau 56 ngày đêm, tập đoàn cứ điểm của Pháp bị tiêu diệt. Chiến thắng ấy là kết quả của cuộc chiến đấu trực tiếp trên mặt trận, nhưng đồng thời cũng là kết quả của cả một hệ thống hậu phương rộng lớn đã được huy động trong nhiều tháng.

Trong hệ thống ấy, Liên khu Việt Bắc có một vị trí đặc biệt.

Đó là nơi bảo vệ căn cứ địa.

Là nơi giữ gìn các cơ quan đầu não.

Là nơi xây dựng lực lượng.

Là nơi cung cấp sức người, sức của.

Và cũng là nơi mở những hoạt động phối hợp để quân Pháp phải phân tán lực lượng.

Chu Văn Tấn, với tư cách Khu trưởng và Bí thư Khu ủy Liên khu Việt Bắc, đứng trong tập thể lãnh đạo thực hiện những nhiệm vụ ấy.

Có những người trực tiếp bắn phát súng đầu tiên.

Có những người tiến vào hầm Đờ Cát.

Và cũng có những người đứng rất xa chiến hào nhưng góp phần làm nên điều kiện để những người ngoài mặt trận có thể chiến đấu đến cùng.

Điện Biên Phủ vì thế không chỉ là câu chuyện của một thung lũng.
Đó là câu chuyện của cả một hậu phương đã dồn sức về phía trước.

Ảnh tư liệu: Bộ đội Việt Nam cắm cờ trên nóc hầm chỉ huy tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ chiều 7/5/1954.
Nguồn: Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam. Đây là ảnh tư liệu trực tiếp về thời điểm chiến thắng, không phải ảnh về hoạt động của Chu Văn Tấn tại Liên khu Việt Bắc.