Chu Văn Tấn – vị Bộ trưởng Quốc phòng đầu tiên giữa những ngày đầu của nước Việt Nam mới

Thời kỳ: Tháng 8/1945 – tháng 3/1946.
1. TỪ NHỮNG CÁNH RỪNG BẮC SƠN ĐẾN MỘT CHỨC VỤ CHƯA TỪNG CÓ

Trước tháng 8/1945, Chu Văn Tấn đã trải qua hơn một thập niên hoạt động cách mạng.

Ông từng tham gia xây dựng phong trào ở Bắc Sơn – Võ Nhai, tham gia chỉ huy Đội du kích Bắc Sơn, Cứu quốc quân và sau đó cùng các lực lượng vũ trang cách mạng tiến tới việc hình thành Việt Nam Giải phóng quân.

Tháng 4/1945, Hội nghị Quân sự cách mạng Bắc Kỳ quyết định thống nhất Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân với Cứu quốc quân. Ngày 15/5/1945, lễ hợp nhất được tổ chức tại Định Hóa, Thái Nguyên. Bộ Tư lệnh miền Bắc khi đó gồm Võ Nguyên Giáp, Trần Đăng Ninh và Chu Văn Tấn.

Đây là một bước chuyển rất quan trọng.

Những đội du kích từng chiến đấu phân tán trong rừng núi đang được tổ chức thành một lực lượng quân sự thống nhất.

Rồi Cách mạng Tháng Tám nổ ra.

Ngày 13/8/1945, Chu Văn Tấn được đưa vào Ủy ban Khởi nghĩa toàn quốc, cùng Trường Chinh, Võ Nguyên Giáp, Lê Thanh Nghị và Trần Đăng Ninh. Ngay trong đêm đó, Ủy ban ban hành Quân lệnh số 1, phát lệnh Tổng khởi nghĩa.

Ngày 16/8, Quốc dân Đại hội Tân Trào bầu ông vào Ủy ban Dân tộc Giải phóng Việt Nam.

Và chỉ ít ngày sau, một nhiệm vụ mới chờ ông.

Không phải chỉ huy một đội du kích.

Không phải giữ một chiến khu.

Mà là đứng đầu cơ quan quốc phòng của một Nhà nước vừa ra đời.

Chú thích: Chu Văn Tấn – người chỉ huy lực lượng vũ trang cách mạng và Bộ trưởng Bộ Quốc phòng đầu tiên của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Nguồn/giải thích: Ảnh tư liệu về Chu Văn Tấn được các cơ quan báo chí, lịch sử và Quốc hội sử dụng; ảnh chân dung này không phải ảnh chụp ông trong một phiên họp Bộ Quốc phòng năm 1945.

2. NGÀY 27/8/1945 – BỘ QUỐC PHÒNG CỦA MỘT NHÀ NƯỚC MỚI

Ngày 27/8/1945, Chính phủ lâm thời Việt Nam Dân chủ Cộng hòa được thành lập.

Đây cũng là ngày được Bộ Quốc phòng xác định là ngày thành lập Bộ Quốc phòng.

Trong Chính phủ lâm thời, Chu Văn Tấn được giao giữ chức Bộ trưởng Bộ Quốc phòng.

Ngày 2/9/1945, Chính phủ lâm thời ra mắt quốc dân tại Quảng trường Ba Đình.

Một Nhà nước mới đã xuất hiện.

Nhưng phía sau lễ Độc lập là một thực tế vô cùng khó khăn.

Đất nước vừa thoát khỏi chế độ thuộc địa và phát xít.

Chính quyền cách mạng còn non trẻ.

Các lực lượng vũ trang đang trong quá trình hợp nhất và tổ chức lại.

Trang bị thiếu thốn.

Cán bộ quân sự có kinh nghiệm chính quy rất ít.

Trong khi đó, tình hình quân sự bên ngoài biên giới và trong nước ngày càng phức tạp.

Vì thế, chức vụ Bộ trưởng Quốc phòng lúc ấy không đơn giản là đứng đầu một bộ máy hành chính đã hoàn chỉnh.

Bộ máy ấy còn đang được xây dựng.

Bộ Quốc phòng phải từng bước xác lập cơ cấu, quan hệ chỉ huy, tổ chức lực lượng và cơ chế quản lý quân đội.

Theo Bộ Quốc phòng, giai đoạn 1945–1946, tên gọi chính thức là Bộ Quốc phòng; về sau mới có những lần thay đổi và hợp nhất cơ cấu với cơ quan chỉ huy quân sự.

Nói cách khác, Chu Văn Tấn không tiếp quản một Bộ Quốc phòng đã hoàn chỉnh.

Ông bước vào một công trường quốc phòng đang dựng nền từ đầu.

Chú thích: Chính phủ lâm thời Việt Nam Dân chủ Cộng hòa trong những ngày đầu của Nhà nước độc lập năm 1945.

Nguồn/giải thích: Ảnh tư liệu về Chính phủ lâm thời và ngày Độc lập 2/9/1945; dùng để minh họa bối cảnh Nhà nước mới ra đời, không phải ảnh riêng một cuộc họp của Bộ Quốc phòng dưới quyền Chu Văn Tấn.

3. TỪ CỨU QUỐC QUÂN ĐẾN QUÂN ĐỘI CỦA NHÀ NƯỚC

Điều quan trọng nhất cần nhìn thấy trong câu chuyện này là sự chuyển đổi về chất của lực lượng vũ trang.

Trước tháng Tám, các lực lượng vũ trang cách mạng chủ yếu được hình thành trong quá trình đấu tranh bí mật và khởi nghĩa.

Cứu quốc quân, Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân rồi Việt Nam Giải phóng quân là những bước phát triển nối tiếp nhau.

Đến sau ngày độc lập, lực lượng ấy phải trở thành lực lượng vũ trang của một Nhà nước có chủ quyền.

Bộ Quốc phòng phải đối diện với một loạt vấn đề:

Ai chỉ huy?

Tổ chức đơn vị thế nào?

Quản lý vũ khí ra sao?

Huấn luyện cán bộ ở đâu?

Làm thế nào để những đơn vị du kích từ nhiều chiến khu trở thành một quân đội thống nhất?

Những vấn đề ấy không thể giải quyết trong vài ngày.

Và cũng không phải công việc của riêng Chu Văn Tấn.

Đây là công việc của cả Chính phủ, Bộ Quốc phòng, cơ quan quân sự và các lực lượng cách mạng.

Nhưng vị trí của Chu Văn Tấn đặc biệt ở chỗ ông xuất thân trực tiếp từ phong trào vũ trang.

Ông hiểu rất rõ lực lượng ấy trưởng thành từ đâu.

Ông từng sống cùng du kích.

Từng chỉ huy Cứu quốc quân.

Từng tổ chức chiến đấu trong điều kiện thiếu thốn.

Và nay phải đưa kinh nghiệm ấy vào một mô hình quân đội mới.

Ngày 15/5/1945, khi Việt Nam Giải phóng quân được thành lập, lực lượng này đã trở thành lực lượng quân sự chủ lực của Việt Minh trong quá trình giành chính quyền. Sau Cách mạng Tháng Tám, nó tiếp tục trở thành nòng cốt của quân đội quốc gia của Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Đó chính là cây cầu mà Chu Văn Tấn đã đi qua:

từ lực lượng cách mạng → lực lượng giải phóng → quân đội của Nhà nước.

Chú thích: Việt Nam Giải phóng quân trong những ngày Cách mạng Tháng Tám năm 1945.

Nguồn/giải thích: Các ảnh tư liệu về Việt Nam Giải phóng quân trong thời điểm giành chính quyền, được sử dụng trong các tài liệu lịch sử về quá trình hình thành quân đội cách mạng. Đây không phải ảnh xác định Chu Văn Tấn có mặt tại đúng địa điểm được chụp.

4. KHÔNG CHỈ CÓ SÚNG – MÀ CÒN PHẢI CÓ MỘT BỘ MÁY QUỐC PHÒNG

Có một điều rất dễ bị bỏ qua khi kể về những ngày đầu của Bộ Quốc phòng.

Người ta thường nhớ đến những trận đánh.

Nhưng một quân đội muốn tồn tại còn cần bộ máy phía sau những trận đánh.

Cần cơ quan tham mưu.

Cần tổ chức cán bộ.

Cần công tác chính trị.

Cần thông tin liên lạc.

Cần quản lý giấy tờ, quân nhu, vũ khí.

Cần những quy định để biến một tập hợp các đơn vị chiến đấu thành một lực lượng có tổ chức.

Trong nhiệm kỳ của Chu Văn Tấn, nhiều vấn đề vẫn đang ở giai đoạn sơ khai. Sau khi ông rời chức vào tháng 3/1946, quá trình kiện toàn cơ cấu Bộ Quốc phòng tiếp tục được triển khai dưới những người kế nhiệm. Một dấu mốc quan trọng là Sắc lệnh 34/SL ngày 25/3/1946, quy định tổ chức Bộ Quốc phòng và Văn phòng Bộ với các phòng Hành chính, Chính trị, Mật mã và Báo chí.

Điều này cho thấy một thực tế:

Không thể dựng một quân đội quốc gia chỉ bằng việc gom các đội du kích lại với nhau.

Phải có tổ chức.

Phải có quy chế.

Phải có hệ thống chỉ huy.

Phải có một cơ quan nhà nước chịu trách nhiệm về quốc phòng.

Chu Văn Tấn là người đặt những bước đầu tiên trong quá trình đó, nhưng công cuộc xây dựng Bộ Quốc phòng và quân đội còn kéo dài qua nhiều đời Bộ trưởng và nhiều giai đoạn của cuộc kháng chiến.

Đó mới là cách nhìn chính xác về vai trò của ông.

Chú thích: Các đơn vị vũ trang Việt Nam trong thời kỳ đầu xây dựng quân đội quốc gia 1945–1946.

Nguồn/giải thích: Ảnh tư liệu về quá trình tổ chức và phát triển lực lượng vũ trang sau Cách mạng Tháng Tám; không phải tất cả các ảnh đều được xác định là chụp trong thời gian Chu Văn Tấn trực tiếp giữ chức Bộ trưởng.

5. MỘT ĐẤT NƯỚC ĐỘC LẬP NHƯNG CHƯA CÓ MỘT NGÀY BÌNH YÊN

Công việc của Bộ Quốc phòng trong những tháng cuối năm 1945 và đầu năm 1946 diễn ra trong một hoàn cảnh đặc biệt.

Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa vừa tuyên bố độc lập nhưng chủ quyền còn phải đối mặt với rất nhiều thách thức.

Ở miền Bắc, quân Trung Hoa Dân quốc tiến vào giải giáp quân Nhật.

Ở miền Nam, quân Pháp quay trở lại cùng lực lượng Anh.

Tình hình chính trị và quân sự biến động từng ngày.

Trong hoàn cảnh đó, xây dựng quân đội không phải chuẩn bị cho một cuộc chiến xa xôi.

Nó là yêu cầu ngay trước mắt.

Một Nhà nước mới muốn tồn tại phải có lực lượng bảo vệ mình.

Những người từng chiến đấu trong rừng nay phải học cách bảo vệ một quốc gia.

Đó là một sự chuyển đổi rất lớn.

Và Chu Văn Tấn – người đã trưởng thành từ chính những đội du kích ấy – đứng ở một vị trí đặc biệt trong quá trình chuyển đổi đó.

Nhưng ông chỉ giữ chức Bộ trưởng đến ngày 2/3/1946.

Sau đó, ông được cử làm phái viên Chính phủ đi kiểm tra Khu 4.

Người kế nhiệm ông là Phan Anh, giữ chức Bộ trưởng từ tháng 3 đến tháng 11/1946.

Và sau đó, nhiệm vụ Bộ trưởng Bộ Quốc phòng được giao cho Võ Nguyên Giáp.

Như vậy, nhiệm kỳ của Chu Văn Tấn rất ngắn.

Nhưng đó lại chính là giai đoạn khởi đầu.

Chú thích: Vệ quốc đoàn trong thời kỳ đầu của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Nguồn/giải thích: Ảnh tư liệu về lực lượng vũ trang Việt Nam trong những năm đầu độc lập; được sử dụng để minh họa quá trình chuyển từ Việt Nam Giải phóng quân sang xây dựng quân đội quốc gia. Không phải ảnh xác định Chu Văn Tấn đang kiểm tra đơn vị.

6. TỪ BỘ TRƯỞNG TRỞ LẠI CHIẾN KHU

Sau ngày 2/3/1946, Chu Văn Tấn không rời khỏi công việc quân sự.

Ông được cử làm phái viên Chính phủ đi kiểm tra Khu 4.

Đó cũng là một dấu hiệu cho thấy cách mạng lúc ấy cần những cán bộ có kinh nghiệm thực địa.

Bởi Chu Văn Tấn không phải một nhà quản lý chỉ quen với giấy tờ.

Ông từng sống trong chiến khu.

Từng xây dựng lực lượng.

Từng chỉ huy chiến đấu.

Và giờ đây, ông lại được đưa về các địa bàn quân sự để kiểm tra, tổ chức và chỉ đạo.

Năm 1948, ông trở thành Khu trưởng Khu 4, rồi Khu trưởng Chiến khu 1 và Bí thư Khu ủy. Cùng năm, ông được phong quân hàm Thiếu tướng, trong đợt phong tướng đầu tiên.

Như vậy, chức Bộ trưởng Quốc phòng năm 1945–1946 không phải điểm kết thúc con đường quân sự của Chu Văn Tấn.

Nó chỉ là một đoạn chuyển tiếp.

Từ người chỉ huy du kích…

đến người tham gia lãnh đạo Tổng khởi nghĩa…

đến Bộ trưởng Quốc phòng đầu tiên…

rồi trở lại những chiến khu, nơi cuộc kháng chiến chống Pháp ngày càng khốc liệt.

Con đường ấy phản ánh chính quá trình trưởng thành của lực lượng vũ trang Việt Nam.

Chú thích: Chu Văn Tấn cùng Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đại tướng Võ Nguyên Giáp tại Việt Bắc năm 1951.

Nguồn/giải thích: Ảnh tư liệu được Báo Văn Nghệ giới thiệu; đây là ảnh chụp Chu Văn Tấn trong giai đoạn kháng chiến chống Pháp sau thời kỳ ông làm Bộ trưởng, không phải ảnh năm 1945–1946.

KẾT – NHỮNG VIÊN GẠCH ĐẦU TIÊN CỦA MỘT NỀN QUỐC PHÒNG

Chu Văn Tấn chỉ làm Bộ trưởng Bộ Quốc phòng khoảng sáu tháng.

Nhưng sáu tháng ấy nằm đúng vào thời điểm lịch sử đặc biệt:

Một Nhà nước mới ra đời.

Một chính quyền cách mạng đang tìm cách đứng vững.

Một lực lượng vũ trang cách mạng phải chuyển mình thành quân đội của quốc gia độc lập.

Và một người từng chỉ huy những đội du kích ở Bắc Sơn phải bước vào một công việc hoàn toàn mới.

Không thể chỉ biết đánh giặc.

Phải biết xây dựng quân đội.

Không thể chỉ có những người gan dạ.

Phải có tổ chức, chỉ huy, huấn luyện và kỷ luật.

Không thể chỉ giữ một căn cứ.

Phải bảo vệ một quốc gia.

Vì vậy, khi nói Chu Văn Tấn là Bộ trưởng Bộ Quốc phòng đầu tiên, điều đáng nhớ không chỉ nằm ở danh hiệu.

Điều đáng nhớ hơn là vị trí lịch sử của ông trong thời điểm chuyển giao ấy.

Ông đi từ những cánh rừng Bắc Sơn – Võ Nhai đến Tân Trào.

Từ Cứu quốc quân đến Việt Nam Giải phóng quân.

Từ người chỉ huy du kích đến thành viên Ủy ban Khởi nghĩa toàn quốc.

Và từ đó trở thành người đầu tiên đứng đầu Bộ Quốc phòng của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Một quân đội sau này sẽ lớn mạnh qua chiến tranh và đi qua rất nhiều thế hệ.

Nhưng vào mùa Thu năm 1945, tất cả vẫn còn ở điểm bắt đầu.

Và Chu Văn Tấn là một trong những người đứng ở những viên gạch đầu tiên ấy.

Chú thích: Thượng tướng Chu Văn Tấn – người giữ chức Bộ trưởng Bộ Quốc phòng đầu tiên từ tháng 9/1945 đến tháng 2/1946.

Nguồn/giải thích: Ảnh tư liệu về Chu Văn Tấn được Báo Quân đội nhân dân và các cơ quan chính thống giới thiệu. Ảnh là tư liệu về nhân vật, không phải ảnh chụp trực tiếp trong thời gian ông giữ chức Bộ trưởng.