Chứng kiến đồng tiền giấy được ban hành

Trong những trang sử viết về cuối thời Trần, có một sự kiện khiến tôi luôn muốn dừng lại lâu hơn: năm 1396, triều đình ban hành tiền giấy dưới thời Hồ Quý Ly.

Đó là một quyết định rất táo bạo.

Tôi đã nhiều lần hình dung về buổi đầu những tờ tiền giấy xuất hiện giữa kinh thành Thăng Long. Không phải những đồng tiền kim loại quen thuộc mà người dân đã cầm trên tay từ bao đời, mà là những tờ giấy mỏng, trên đó có hình vẽ và chữ, được triều đình quy định giá trị sử dụng.

Sử cũ cho biết loại tiền này có tên là Thông bảo hội sao. Triều đình quy định các mệnh giá khác nhau, từ một đến mười đồng, rồi hai mươi, ba mươi, một trăm, hai trăm, ba trăm và năm trăm đồng. Mỗi loại được in hình khác nhau.

Tôi hình dung buổi sáng hôm ấy, trên những con phố đông đúc của Thăng Long, người dân đứng trước những cửa hàng, nhìn những tờ tiền mới với ánh mắt tò mò.

Một người bán hàng nhận tờ giấy từ khách rồi ngắm nghía thật lâu.

“Chỉ là giấy thôi sao?”

Có lẽ đó cũng là câu hỏi của rất nhiều người lúc bấy giờ.

Bởi từ trước đó, tiền chủ yếu là những đồng tiền kim loại. Người ta quen với tiếng tiền va vào nhau trong túi áo, quen với việc cân đong, trao đổi bằng những đồng tiền có hình tròn, có lỗ vuông ở giữa.

Giờ đây, triều đình bảo rằng một tờ giấy cũng có thể dùng để mua hàng.

Nhưng điều làm tôi suy nghĩ hơn cả không phải là hình dáng của tờ tiền, mà là lý do Hồ Quý Ly đưa ra chính sách ấy.

Theo sử liệu, triều đình muốn thay thế tiền đồng bằng tiền giấy. Người dân được yêu cầu đem tiền đồng đổi lấy tiền giấy, và việc tự ý sử dụng tiền đồng bị hạn chế nghiêm ngặt.

Đó là một chính sách có nhiều mục đích, trong đó có việc giảm lượng đồng được sử dụng làm tiền và tăng khả năng kiểm soát tiền tệ của nhà nước.

Nhìn từ ngày nay, tiền giấy đã trở nên quá quen thuộc. Nhưng ở cuối thế kỷ XIV, đây là một ý tưởng rất mới.

Tôi thường tự hỏi người dân Thăng Long lúc ấy cảm thấy thế nào.

Có người có lẽ tò mò.

Có người dè dặt.

Có người không tin tưởng.

Bởi giá trị của một tờ giấy không nằm ở bản thân nó. Nó chỉ có giá trị khi mọi người tin rằng nhà nước sẽ bảo đảm giá trị của nó và người khác cũng chấp nhận nó trong trao đổi.

Đó chính là thử thách lớn nhất của tiền giấy.

Nếu một người bán hàng nhận tờ tiền nhưng ngày mai người khác không chịu nhận, thì tờ giấy ấy gần như mất giá trị.

Vì vậy, việc ban hành tiền giấy không đơn giản chỉ là in những tờ giấy mới. Nó đòi hỏi cả một hệ thống quản lý, niềm tin của người dân và một nền kinh tế đủ ổn định.

Nhưng xã hội Đại Việt lúc ấy lại đang trải qua nhiều biến động.

Nhà Trần suy yếu. Chiến tranh và những cuộc nổi dậy xảy ra ở nhiều nơi. Kinh tế gặp khó khăn. Chính quyền trung ương phải đối mặt với rất nhiều vấn đề.

Trong hoàn cảnh ấy, một chính sách tiền tệ quá mới mẻ khó có thể dễ dàng được người dân tiếp nhận.

Sử cũ ghi nhận việc sử dụng tiền giấy không đạt được kết quả như Hồ Quý Ly mong muốn. Chính sách ấy trở thành một trong những dấu ấn đặc biệt của thời kỳ cải cách cuối thế kỷ XIV.

Nhưng nếu chỉ nhìn vào kết quả mà bỏ qua hoàn cảnh lịch sử, chúng ta sẽ khó hiểu được sự táo bạo của quyết định ấy.

Hồ Quý Ly đã nhìn thấy một vấn đề và cố gắng tìm một cách giải quyết hoàn toàn khác với truyền thống.

Tôi, một người sưu tầm lịch sử, khi đứng trước những hình ảnh phục dựng về Thông bảo hội sao, thường có cảm giác như đang nhìn thấy một khoảnh khắc rất đặc biệt của Đại Việt: khoảnh khắc người xưa thử bước sang một cách thức quản lý tiền tệ mới.

Một tờ giấy nhỏ, nhưng phía sau nó là cả một cuộc cải cách lớn.

Và lịch sử cũng để lại cho chúng ta một bài học: một ý tưởng có thể rất mới mẻ, thậm chí đi trước thời đại, nhưng để thành công, nó còn cần một nền tảng kinh tế ổn định và niềm tin của xã hội.

Năm 1396, người dân Đại Việt lần đầu tiên chứng kiến một điều mà nhiều thế hệ sau đã trở nên quá quen thuộc: tiền có thể không nhất thiết phải bằng kim loại – nó có thể là một tờ giấy mang giá trị do nhà nước quy định.

Đó là một trong những dấu mốc đáng nhớ nhất trong lịch sử tiền tệ Việt Nam.