Chương I. Dấu chân người xưa trên miền thượng du

Tôi là Phùng Tả Mẩy, sinh năm 1945, người Mường Hum. Khi tôi còn nhỏ, mỗi buổi tối mùa đông, cả nhà quây quần bên bếp lửa, ông nội tôi thường chậm rãi kể chuyện xưa. Ông bảo, người Mường Hum không phải tự nhiên mà có, đất này không phải tự nhiên mà thành bản, mà tất cả đều được đắp bồi bằng mồ hôi, máu và sự bền gan của bao thế hệ.

Theo lời ông bà truyền lại, từ hàng nghìn năm trước, con người đã sinh sống liên tục trên vùng đất Bát Xát – Mường Hum. Các di chỉ khảo cổ tìm thấy cho thấy dấu tích của người nguyên thủy từ thời đồ đá cũ, đồ đá mới, rồi phát triển đến thời kỳ đồ đồng của văn hóa Đông Sơn. Những rìu đá, mảnh gốm, công cụ lao động thô sơ là bằng chứng cho một quá trình cư trú lâu dài, bền bỉ của con người nơi miền thượng du này.

Người xưa đến với Mường Hum vì rừng có thú, suối có cá, đất có thể trồng trọt. Ban đầu họ sống bằng săn bắt, hái lượm, sau đó biết phát nương, trồng lúa, ngô, biết thuần hóa gia súc. Từ những nhóm người nhỏ, các bản làng dần hình thành, gắn kết với nhau bằng quan hệ huyết thống và sự sẻ chia trong sinh tồn.

Ông tôi nói, Mường Hum sớm trở thành một không gian kinh tế – văn hóa quan trọng của vùng thượng du. Không chỉ sản xuất tự cung, tự cấp, người dân còn trao đổi sản vật với các vùng lân cận. Từ đó hình thành chợ phiên, hình thành đường mòn nối bản với bản, nối người với người.

Điều quan trọng hơn cả là từ rất sớm, người Mường Hum đã hình thành ý thức giữ đất. Rừng có rừng thiêng, suối có suối cấm, nương có ranh giới rõ ràng. Ai phá rừng bừa bãi, ai xâm phạm đất chung đều bị bản phạt. Chính ý thức ấy đã trở thành gốc rễ cho tinh thần giữ bản, giữ đất về sau.

Khi nghe ông kể, tôi hiểu rằng lịch sử Mường Hum không bắt đầu bằng chiến tranh, mà bắt đầu bằng sự gắn bó giữa con người và đất đai. Nhưng chính sự gắn bó ấy đã khiến người Mường Hum không bao giờ chịu rời bỏ quê hương khi sóng gió ập đến.