Chương II. Nếp nhà, nếp bản – gốc rễ giữ người, giữ đất

Tôi lớn lên trong một ngôi nhà gỗ ba gian của người Hà Nhì ở Mường Hum. Ngôi nhà ấy không lớn, nhưng với tôi, đó là cả thế giới. Cha tôi thường nói: “Nhà còn nếp thì người còn gốc.” Vì vậy, từ khi còn bé, tôi đã được dạy rằng bước vào nhà phải biết cúi đầu chào tổ tiên, ra khỏi nhà phải biết giữ lời cho bản.

Kiến trúc nhà ở của người Hà Nhì, người Dao đỏ, người Giáy tuy khác nhau về hình thức, nhưng đều chung một tinh thần: chắc chắn, ấm áp và hướng về cộng đồng. Nhà gỗ ba gian của người Dao đỏ, nhà tranh ba gian của người Giáy hay nhà vách đất của người Hà Nhì đều có gian giữa đặt bàn thờ tổ tiên. Gian ấy là nơi thiêng liêng nhất, nơi diễn ra những việc trọng đại của gia đình và bản làng.

Bếp lửa trong mỗi ngôi nhà không chỉ để nấu ăn. Bếp là nơi sưởi ấm, nơi người già kể chuyện xưa, nơi trẻ con học cách làm người. Những đêm mưa rừng kéo dài, cả bản tắt đèn, chỉ còn ánh lửa bập bùng, tiếng kể chuyện về tổ tiên giữ đất, giữ bản như ngấm vào từng thớ gỗ, từng mái nhà.

Nếp bản được hình thành từ chính những nếp nhà ấy. Bản có quy ước rõ ràng: không xâm phạm đất rừng chung, không chỉ đường cho người lạ khi chưa hỏi già làng, có việc chung thì bỏ việc riêng. Ai vi phạm sẽ bị nhắc nhở, nặng thì bị phạt theo lệ bản. Nhờ vậy, bản làng giữ được trật tự, đoàn kết trong mọi hoàn cảnh.

Trong sản xuất, Nhân dân Mường Hum chủ yếu trồng lúa, ngô, khoai, sắn; chăn nuôi trâu, bò, lợn, gia cầm. Ngoài ra còn có các nghề phụ như rèn, mộc, đan lát, chạm khắc bạc. Đặc biệt, nghề chạm bạc ở thôn Séo Pờ Hồ nổi tiếng với sản phẩm “Bạc Tiên Nữ”, vừa mang giá trị kinh tế, vừa thể hiện sự khéo léo và tâm hồn của người thợ.

Ông bà tôi kể, mỗi sản phẩm làm ra không chỉ để bán, mà còn gửi gắm vào đó lời cầu mong may mắn, bình an. Trang sức bạc với người Dao đỏ không đơn thuần là vật trang trí, mà là niềm tin, là sự che chở của tổ tiên. Chính niềm tin ấy đã giúp con người vững lòng khi đối mặt với khó khăn.

Khi có giặc giã hay thổ phỉ quấy phá, nếp nhà lập tức trở thành nơi trú ẩn, nếp bản trở thành hàng rào bảo vệ. Trẻ con được đưa lên gác bếp, lương thực được giấu kín, thanh niên theo hiệu lệnh mà hành động. Không ai tự ý, không ai hoảng loạn. Sự kỷ luật ấy không phải do ép buộc, mà do nếp sống truyền đời hun đúc nên.

Giờ đây, nhiều ngôi nhà đã xây bằng gạch, lợp tôn, nhưng tôi vẫn dặn con cháu rằng: vật liệu có thể thay đổi, nhưng nếp nhà thì không được mất. Vì khi nếp nhà còn, nếp bản còn, thì đất này vẫn còn người giữ.