Chương V. Khi giặc Pháp tràn lên thượng du (1886–1887)

Theo lời các cụ truyền lại, sau khi triều đình nhà Nguyễn ký Hòa ước năm 1884, thực dân Pháp từng bước mở rộng việc xâm chiếm vùng thượng du. Ngày 25 tháng 3 năm 1886, quân Pháp đánh chiếm Lào Cai, mở đầu cho những năm tháng đầy biến động đối với Nhân dân các dân tộc nơi đây.

Đầu tháng 3 năm 1886, quân Pháp mở các cuộc hành quân lớn, tiến sâu vào vùng rừng núi. Đến ngày 03 tháng 01 năm 1887, một tiểu đoàn Pháp tấn công lên Mường Hum. Với vũ khí hiện đại, tổ chức chặt chẽ, quân Pháp nhanh chóng chiếm giữ các vị trí trọng yếu.

Trước tình hình đó, nghĩa quân Bát Xát buộc phải rút khỏi trung tâm Mường Hum để bảo toàn lực lượng. Việc rút lui này được Nhân dân trong vùng đồng lòng ủng hộ, bởi ai cũng hiểu rằng giữ được người thì mới giữ được cuộc đấu tranh lâu dài.

Sau khi rút lui, nghĩa quân chuyển sang hình thức phục kích, quấy rối. Tuyến đường từ Mường Hum đi Phong Thổ trở thành nơi thường xuyên diễn ra các trận đánh nhỏ. Ban ngày quân Pháp đi lại, ban đêm nghĩa quân xuất hiện rồi biến mất trong rừng sâu, khiến địch luôn sống trong trạng thái lo sợ.

Nhân dân Mường Hum giữ vai trò hậu phương vững chắc. Mỗi bát gạo, mỗi nắm muối đều được chia sẻ cho nghĩa quân. Nhà nào có người bị tra hỏi cũng một mực giữ kín, không chỉ điểm, không phản bội bản làng.

Những năm 1886–1887 tuy gian khó, nhưng đã hun đúc tinh thần yêu nước, tinh thần kháng cự bền bỉ của Nhân dân Mường Hum, tạo nền tảng cho các phong trào đấu tranh sau này.