Chuyện ăn chuyện mặc trong Nhà pha Hỏa Lò

Chuyện ăn chuyện mặc trong Nhà pha Hỏa Lò

Trong Nhà tù Hỏa Lò, thức ăn dành cho tù nhân đã thiếu lượng, thiếu chất, đồ dùng trong bữa ăn càng tồi tệ hơn. Bọn giám thị, giám ngục luôn lo sợ, đề phòng trước tinh thần đấu tranh kiên cường, bất khuất của tập thể tù chính trị. Chúng sợ tù nhân dùng bát, đũa, thìa... làm vũ khí gây sát thương nên cơm được đựng trong những máng gỗ, thức ăn trong các thùng tôn, anh em gọi những đồ dùng này là “Lập là”.

“Lập là” trưng bày tại Phòng nối giữa Trại giam D và E

Vào giờ ăn, các “lập là” được đặt ở hành lang nhà bếp hoặc sân trại, cứ 6 đến 10 người dùng chung một “Lập là”. Thời gian quy định cho mỗi bữa ăn là 7 - 10 phút, quá thời gian trên cơm và thức ăn bị đổ bỏ. Những chiếc “Lập là” đựng thức ăn luôn hoen gỉ cùng với chất lượng thực phẩm kém nhưng người tù vẫn phải cố ăn để đảm bảo tính mạng.

Cuộc sống nơi ngục tù tuy thiếu thốn, khổ cực nhưng các chiến sỹ cách mạng luôn nhìn nhận cuộc sống bằng sự lạc quan, hóm hỉnh như trong bài thơ “Lập là”:

Lập thì là, lập thì là

Chúng ta ở đây chốn lập thì là

Ngày ngày hai bữa tôi ra lại vào 

… Bữa ăn nào có chút gì

Sáng thì mắm thối, tối thì mè ươn

Rau thì sâu nó gặm cả lườn

Cố nhai cho được, nó dưỡi dười cổ ra 

Thịt trâu những da là da

Trẻ nhai chẳng được, người già nhai nuốt làm sao

Lại còn đậu phụ nhạt phèo

Chủ nhật vài miếng thịt heo lẫn bì

Dai dai như thịt lợn sề…

Chế độ ăn uống cực khổ, giam cầm hà khắc đã vắt kiệt sức tù nhân. Năm 1942, chỉ trong vòng ba tháng đã có hàng trăm người chết do mắc các loại bệnh như: kiết lỵ, thương hàn, tê phù, sưng phổi... Lúc đầu số người chết còn ít, anh em làm lễ truy điệu ngay. Càng về sau, số lượng người chết tăng cao vì thế phải một tháng mới làm lễ truy điệu 1 lần.

Du khách tham quan phần trưng bày về cuộc sống của tù nhân 

tại Phòng nối giữa Trại giam D và E

Để khắc phục sự thiếu thốn trong chế độ ăn uống và đồ dùng sinh hoạt, tù nhân phải nhờ người nhà gửi đậu xanh, đậu tương, lạc, vừng... giúp bồi bổ sức khỏe, tăng thêm sức đề kháng. Các vật dụng do gia đình gửi vào được anh em khéo léo gia công thành những đồ dùng hữu ích. Vỏ hộp sữa được đục lỗ để trồng giá đỗ từ đậu xanh, đậu tương, ngăn cặp lồng trở thành bát ăn cơm, ca uống nước. Ngoài ra, anh em còn lén nhặt những cành bàng thẳng hoặc cạp rá, cạp rổ bỏ đi, làm thành những đôi đũa ăn. Đặc biệt là sáng kiến nhặt vỏ quả dừa do nhà bếp vứt bỏ, mài xuống sàn xi măng làm thành bộ bát, thìa để sử dụng trong bữa ăn hàng ngày. 

Vật dụng tù nhân dùng trong các bữa ăn tại Nhà tù Hỏa Lò

Vì vậy, rong suốt quá trình thực dân Pháp quản lý nhà tù, nhiều cuộc đấu tranh tuyệt thực đòi cải thiện chế độ sinh hoạt đã diễn ra. Ông Vũ Xuân Áng, bị giam từ 1951 - 1954, kể lại cuộc đấu tranh vào ngày 03/01/1952:

 “Vào giờ cơm buổi trưa, khi nhà bếp bưng các “Lập là” cơm đặt vào sân trước các buồng giam nhưng tất cả các anh chị em tù đều không ăn. Đại diện của tù nhân tuyên bố phản đối giám thị thông đồng với nhà cung cấp thực phẩm, bớt xén khẩu phần ăn của tù nhân, đòi cải thiện sinh hoạt, tăng tiền ăn ... Các buồng giam đều vang lên khẩu hiệu: “Đả đảo chế độ nhà tù”, “Đả đảo giám thị ăn bớt khẩu phần ăn của tù nhân”, “Việt Nam độc lập muôn năm”, “Chủ tịch Hồ Chí Minh muôn năm”. Tôi đã ghi lại không khí cuộc đấu tranh tuyệt thực bằng mấy câu thơ sau:

“Buổi hôm ấy người như lớp sóng

Lòng căm thù họ quyết chí không ăn

Quyết không ăn để giành lấy quyền ăn

Tha thiết sống, họ quyết giành quyền sống”

Chế độ ăn tại địa ngục trần gian giữa lòng Hà Nội đã làm hao tổn sức khỏe của tù nhân cộng thêm sự thiếu thốn nước uống và nước sinh hoạt khiến sức khỏe của họ càng suy kiệt. 

Nước uống dành cho tù nhân được lấy trực tiếp từ vòi sắt vào các thùng phi lớn đặt ở đầu hành lang các khu trại giam. Thi thoảng, để giảm mùi tanh nhà bếp cho thêm lá vối già vào thùng nước uống cho anh em. Mùa hè, nước dùng để uống vô cùng thiếu thốn nên một số tù nhân đã nảy ra sáng kiến mặc thêm bên trong bộ quần áo tù nhân một chiếc áo bông mỏng để thấm mồ hôi, vắt ra làm nước uống. Đôi khi, những tù nhân án nhẹ làm công việc dọn vệ sinh trong các phòng giam thương anh em tù chính trị đã bớt lại một ít nước trong thùng vệ sinh mang về phòng cho anh em.

Việc ăn, uống đã vậy, việc mặc trong Nhà tù Hỏa Lò cũng gây ảnh hưởng lớn tới sức khỏe của tù nhân. 

Hai chị, em bà Nguyễn Thị Hồng (bên phải) và Nguyễn Thị Cốm, 

cựu tù chính trị  Nhà tù Hỏa Lò

Bước qua cánh cổng chính của Hỏa Lò tù nhân đều phải cởi bỏ quần áo để khám xét bởi chúng lo tù nhân sẽ giấu tài liệu, vũ khí trong người. Bà Nguyễn Thị Hồng - cựu tù chính trị Nhà tù Hỏa Lò đã viết những vần thơ miêu tả cuộc khám xét trước khi đưa vào phòng giam: 

… Ai đem tôi đến chốn này

Bên kia tòa án, bên này đề lao

Thoạt vào đeo số, chụp hình

Giang tay, xõa tóc phát kinh cả người

Chụp đứng rồi lại chụp ngồi

Đo chân, đo mắt, đo mười ngón tay… 

Quần, áo tù chính trị được cấp trong Nhà tù Hỏa Lò

Sau đó, mỗi tù chính trị được cấp 2 bộ quần, áo bằng vải thô trắng: bộ cộc dùng cho mùa hè, bộ dài dùng cho mùa đông trên có in chữ MC màu đen (viết tắt của chữ Maison Centrale). Quần áo sử dụng vải kém chất lượng, lại thường ngắn và chật so với khổ người nên chỉ qua vài lần mặc đã bục chỉ. Hàng năm lại đổi cho mỗi người hai bộ nhưng quần áo đều cũ mục, có cái đã rách vá. Đồng chí Chu Hà (Lã Xuân Choát) đã có những vần thơ tả thực trong bài “Thượng khách M.C”:

Đời lắm sự lạ lùng trái ngược

Pháp thực dân định bôi nhuốc mấy ông tù.

Nhưng ta vãn ung dung thượng khách Hỏa Lò

Giữa tường đá, xà lim, rào khóa kín

Áo quần trắng lại in luôn hắc ín

Dấu M.C như hoa gấm thêu đen

Người mặc vào kiêu hãnh, tự hào thêm

Đúng “Chiến sỹ hiên ngang cộng sản”.

Đồng chí Chu Hà (Lã Xuân Choát) (ảnh do mật thám Pháp chụp)

Bằng sự khéo léo, chị em đã sửa lại quần, áo để giữ được lâu và lành lặn. Quần được nối dài thêm, áo mở khuy, khâu lại đường may và thêm túi. Vào mùa đông, thời tiết lạnh buốt, ban ngày có quần áo mặc được, chị em mặc hết vào người nhưng cũng không đủ ấm. Ban đêm chị em nằm xít và ôm chặt lấy nhau, lồng chăn chiếu đắp hết lên người. 

Có thời gian chị em còn thuyết phục được đầm gác cho mang áo rét vào hoặc tự tạo ra những đồ chống rét như: đi nhà thuốc xin bông về, mỗi lần một ít, khâu lại thành tấm nệm ủ trước ngực, hoặc khi giám ngục đưa quần áo tù cho chị em khâu cúc, chị em đã dùng những con dao tự tạo cắt những rẻo thừa quá rộng ở đường may phía trong (những rẻo thừa đó thường rộng 1cm dài khoảng 10cm) để sau đó gỡ ra lấy những sợi vải dài nối lại rồi chập năm đến bẩy sợi lại với nhau và đan thành áo ghi lê, tất chân, khăn đội đầu, khăn rửa mặt……

Nhưng đối với anh em thì vô cùng khó khăn, quần áo cũ mục nát không mấy lúc mà rách vì thế phần đông tù nam phải ở trần. Mùa hè đã khổ, mùa đông đến luôn phải nghĩ cách để chống chọi với cái lạnh thấu da, cắt thịt trong nhà tù, sao cho không bị cảm lạnh, không bị sưng phổi. Ông Đào An Thái, tù chính trị Hỏa Lò những năm 1942 - 1944 kể về cuộc đấu tranh đòi cải thiện việc mặc của anh em.

Phù điêu mô tả cảnh đấu tranh của tù chính trị Nhà tù Hỏa Lò

 Năm 1942, lấy lý do kinh tế khó khăn mỗi tù nhân chỉ được phát 1 bộ quần áo thay vì 2 bộ như thường lệ. Ban sinh hoạt Nhà tù Hỏa Lò đã tiến hành họp và đưa ra quyết định: vẫn nhận quần áo nhưng không mặc. Mọi sinh hoạt trong các phòng giam đều diễn ra bình thường, anh em tù nhân vẫn khiêng nước rửa trại, làm vệ sinh, bê cơm, tắm rửa nhưng không ai mặc quần áo.

Thấy sự việc bất thường, lính canh hỏi đều nhận được câu trả lời: “Chỉ có một bộ, cởi ra giặt thì không có quần áo mặc”. Cuộc đấu tranh kéo dài tới ngày thứ ba thì Thống sứ Bắc Kỳ đã xuống Nhà tù Hỏa Lò để làm việc với đại diện tù nhân. Ông Bùi Lâm là một người tù có tính cách ôn hòa, nói được tiếng Pháp, được anh em cử làm đại diện trao đổi với Thống sứ Bắc Kỳ. Với phong thái đĩnh đạc, giọng nói to rõ ràng đồng chí đã nói lên nguyện vọng của anh em với Thống sứ Bắc Kỳ. Ngày hôm sau, tại Nhà tù Hỏa Lò mỗi tù nhân được phát thêm một chiếc quần, vậy là mỗi người được 2 quần, 1 áo.

Sức mạnh đoàn kết, sự linh hoạt trong tổ chức đấu tranh và ý chí kiên trung, bất khuất của tập thể tù chính trị tại Nhà tù Hỏa Lò đã giành được nhiều thắng lợi trong cuộc đấu tranh đòi cải thiện chế độ lao tù, biến nhà tù thực dân thành trường học cách mạng, tổ chức cuộc sống trong tù đầy lạc quan, giữ vững niềm tin tất thắng của cách mạng. 

Lại Thị Minh Thu, Phòng Giáo dục - Truyền thông 

Ảnh tư liệu: Di tích lịch sử Nhà tù Hỏa Lò