Chuyến bay đầu tiên của Ban Nghiên cứu Không quân
Chuyến bay đầu tiên của Ban Nghiên cứu Không quânNgày 09/3/1949, Bộ Quốc phòng quyết định thành lập Ban Nghiên cứu Không quân thuộc Bộ Tổng Tham mưu, với nhiệm vụ chủ yếu là xây dựng cơ sở nghiên cứu bước đầu về không quân, tìm hiểu hoạt động của không quân Pháp, chuẩn bị cơ sở vật chất, tài liệu và huấn luyện cán bộ để đón thời cơ. Đồng chí Hà Đổng được cử làm Trưởng ban. Địa điểm đóng quân của Ban thuộc thôn Ngòi Liễm, xã Hữu Lộc, Sơn Dương, Tuyên Quang.
Ngay sau khi thành lập, Ban Nghiên cứu Không quân đã mở lớp học không quân đầu tiên cho gần một trăm cán bộ, chiến sĩ. Để có học cụ và tài liệu huấn luyện, một số học viên được cử đến các điểm có máy bay Pháp bị quân và dân ta bắn hạ để thu nhặt những phần còn lại của máy bay. Cùng với đó, để chuẩn bị thực hành bay, chúng ta đã quyết định sử dụng hai chiếc máy bay Morane và Tiger Month của cựu hoàng Bảo Đại tặng cho Chính phủ từ sau Cách mạnh Tháng Tám. Khi được Bác Hồ mời làm cố vấn Chính phủ Cách mạng lâm thời, cựu hoàng Bảo Đại đã đề nghị đưa 2 chiếc máy bay này từ Huế ra Hà Nội. Chính phủ chấp nhận với ý định thành lập một câu lạc bộ không quân, huấn luyện phi công, đặt nền móng cho sự phát triển lực lượng không quân sau này. 
Học viên Lớp hàng không đầu tiên của quân đội Việt Nam bên chiếc máy bay Morane của cựu hoàng Bảo Đại. Tiger Month là loại máy bay một động cơ, do Anh chế tạo, hai tầng cánh, hai chỗ ngồi, thân bọc vải, tốc độ chậm, có thể hạ cánh ở sân bay ngắn, hẹp, kể cả trên đồng cỏ. Loại này không quân Anh dùng để tập lái và liên lạc. Chiếc Morane Saulnier do Pháp chế tạo là loại máy bay thể thao một động cơ, thân kim loại, một tầng cánh, hai chỗ ngồi. Đồng chí Tạ Quang Bửu, Thứ trưởng Bộ Quốc phòng giao nhiệm vụ cho đồng chí Phan Phác, Cục trưởng Cục Quân huấn tổ chức đưa máy bay ra bằng tàu hỏa. Khi đó, sân bay Bạch Mai và Gia Lâm đang bị quân đội Tưởng Giới Thạch chiếm giữ. Vì vậy, sau khi bí mật chở bằng tàu hỏa từ Huế ra Bắc, hai chiếc máy bay được chuyển về cất giữ tại sân bay Tông ( thuộc tổng Sơn Tây) vào đầu năm 1946. Khi kháng chiến toàn quốc bùng nổ, hai chiếc máy bay tiếp tục được tháo rời, chuyển bằng thuyền lên Bình Ca, rồi lên Soi Đúng (Tuyên Quang). Trong quá trình vận chuyển máy bay từ Sơn Tây lên Tuyên Quang, máy bay Pháp đã phát hiện và liên tục bắn phá. Chiếc Morane bị mất hai mỏm đầu cánh, chiếc Tiger Moth bị thủng nhiều lỗ trên thân cánh và đuôi. Một số bộ phận khác như khung, dây cáp, căng cánh bị đứt. Hai chiếc máy bay đã được đưa vào xưởng ở khu rừng rậm thuộc thôn Soi Đúng (Tuyên Quang) sửa chữa. Để sửa chữa và tiến hành sơn lại máy bay, Ban nghiên cứu đã cử người về nơi giáp ranh vùng tạm chiếm để tìm mua nguyên vật liệu phụ tùng đồ nghề như: vải diềm bâu khổ rộng, lụa tơ tằm, sơn loại tốt, dây cáp… Toàn bộ vải cũ trên máy bay được bóc ra, thay vào đó bằng vải mới và sơn lại. Chiếc Tiger Moth được sơn phù hiệu cờ đỏ sao vàng, các đầu dây cáp bị đứt phải nối lại từng sợi rất tỉ mỉ. Sau gần nửa năm đã sửa chữa xong các bộ phận chủ yếu, còn lại dụng cụ đo độ cao và đèn bay đêm là không sửa được. Sau một thời gian học lý thuyết, các học viên hành quân về Chiêm Hóa để thực hành mở máy và điều khiển lăn. Trong hoàn cảnh không có sân bay theo tiêu chuẩn, chúng ta đã phải phát quang một bãi đất bằng phẳng dài khoảng 400 mét, rộng 25 mét ở ven dòng sông Gâm để làm đường băng cất cánh và hạ cánh. Ngày 15/8/1949, lần đầu tiên trên bầu trời Phố Trinh (huyện Chiêm Hóa, tỉnh Tuyên Quang) chiếc máy bay Tiger Month sơn cờ đỏ sao vàng do đồng chí Nguyễn Đức Việt (hàng binh gốc Đức, tên thật là Verner Schulze) và đồng chí Nguyễn Văn Đống (thợ máy) điều khiển đã cất cánh. Sau khi bay được một vòng, máy bay chuẩn bị hạ cánh thì bộ phận điều khiển bị hỏng, máy bay tiếp đất lệch dọc bờ sông Gâm. Người lái và thợ máy an toàn nhưng máy bay bị hỏng không bay được nữa. Chiếc máy bay Tiger Month được sử dụng làm buồng tập lái dưới mặt đất, rồi tháo nhỏ ra cùng với xác máy bay Pháp bị bắn rơi làm mô hình học tập cho các học viên.
Những bộ phận còn sót lại của hai chiếc máy bay. Ảnh: Bảo tàng PKKQ Chuyến bay thử nghiệm của Ban Nghiên cứu Không quân đã không thành công như mong muốn. Tuy nhiên, việc thành lập Ban nghiên cứu Không quân và tổ chức lớp học không quân từ năm 1949 chứng tỏ Tổng Quân ủy Trung ương và Bộ Quốc phòng có ý định xây dựng không quân từ rất sớm. Năm 1951, Ban Nghiên cứu Không quân giải thể, các bộ phận của hai chiếc máy bay được đưa vào gửi trong dân, các hiện vật dần bị thất lạc và hư hỏng. Năm 1994, các cựu chiến binh đã thu thập được một số ít linh kiện và tư liệu của 2 chiếc máy bay này, trao lại cho Bảo tàng Phòng không - Không quân. Những hiện vật này mặc dù không còn nguyên vẹn như ống xả, ống dẫn nhiên liệu đã bị đứt, gãy, hư hỏng chỉ còn lại một phần nhỏ nhưng là những hiện vật vô cùng quý giá. Những hiện vật đó đã ghi dấu mốc lịch sử quan trọng của Không quân nhân dân Việt Nam, lần đầu tiên máy bay mang cờ đỏ sao vàng bay trên vùng trời Tổ quốc./.Hương Giang
Học viên Lớp hàng không đầu tiên của quân đội Việt Nam bên chiếc máy bay Morane của cựu hoàng Bảo Đại. Tiger Month là loại máy bay một động cơ, do Anh chế tạo, hai tầng cánh, hai chỗ ngồi, thân bọc vải, tốc độ chậm, có thể hạ cánh ở sân bay ngắn, hẹp, kể cả trên đồng cỏ. Loại này không quân Anh dùng để tập lái và liên lạc. Chiếc Morane Saulnier do Pháp chế tạo là loại máy bay thể thao một động cơ, thân kim loại, một tầng cánh, hai chỗ ngồi. Đồng chí Tạ Quang Bửu, Thứ trưởng Bộ Quốc phòng giao nhiệm vụ cho đồng chí Phan Phác, Cục trưởng Cục Quân huấn tổ chức đưa máy bay ra bằng tàu hỏa. Khi đó, sân bay Bạch Mai và Gia Lâm đang bị quân đội Tưởng Giới Thạch chiếm giữ. Vì vậy, sau khi bí mật chở bằng tàu hỏa từ Huế ra Bắc, hai chiếc máy bay được chuyển về cất giữ tại sân bay Tông ( thuộc tổng Sơn Tây) vào đầu năm 1946. Khi kháng chiến toàn quốc bùng nổ, hai chiếc máy bay tiếp tục được tháo rời, chuyển bằng thuyền lên Bình Ca, rồi lên Soi Đúng (Tuyên Quang). Trong quá trình vận chuyển máy bay từ Sơn Tây lên Tuyên Quang, máy bay Pháp đã phát hiện và liên tục bắn phá. Chiếc Morane bị mất hai mỏm đầu cánh, chiếc Tiger Moth bị thủng nhiều lỗ trên thân cánh và đuôi. Một số bộ phận khác như khung, dây cáp, căng cánh bị đứt. Hai chiếc máy bay đã được đưa vào xưởng ở khu rừng rậm thuộc thôn Soi Đúng (Tuyên Quang) sửa chữa. Để sửa chữa và tiến hành sơn lại máy bay, Ban nghiên cứu đã cử người về nơi giáp ranh vùng tạm chiếm để tìm mua nguyên vật liệu phụ tùng đồ nghề như: vải diềm bâu khổ rộng, lụa tơ tằm, sơn loại tốt, dây cáp… Toàn bộ vải cũ trên máy bay được bóc ra, thay vào đó bằng vải mới và sơn lại. Chiếc Tiger Moth được sơn phù hiệu cờ đỏ sao vàng, các đầu dây cáp bị đứt phải nối lại từng sợi rất tỉ mỉ. Sau gần nửa năm đã sửa chữa xong các bộ phận chủ yếu, còn lại dụng cụ đo độ cao và đèn bay đêm là không sửa được. Sau một thời gian học lý thuyết, các học viên hành quân về Chiêm Hóa để thực hành mở máy và điều khiển lăn. Trong hoàn cảnh không có sân bay theo tiêu chuẩn, chúng ta đã phải phát quang một bãi đất bằng phẳng dài khoảng 400 mét, rộng 25 mét ở ven dòng sông Gâm để làm đường băng cất cánh và hạ cánh. Ngày 15/8/1949, lần đầu tiên trên bầu trời Phố Trinh (huyện Chiêm Hóa, tỉnh Tuyên Quang) chiếc máy bay Tiger Month sơn cờ đỏ sao vàng do đồng chí Nguyễn Đức Việt (hàng binh gốc Đức, tên thật là Verner Schulze) và đồng chí Nguyễn Văn Đống (thợ máy) điều khiển đã cất cánh. Sau khi bay được một vòng, máy bay chuẩn bị hạ cánh thì bộ phận điều khiển bị hỏng, máy bay tiếp đất lệch dọc bờ sông Gâm. Người lái và thợ máy an toàn nhưng máy bay bị hỏng không bay được nữa. Chiếc máy bay Tiger Month được sử dụng làm buồng tập lái dưới mặt đất, rồi tháo nhỏ ra cùng với xác máy bay Pháp bị bắn rơi làm mô hình học tập cho các học viên.
Những bộ phận còn sót lại của hai chiếc máy bay. Ảnh: Bảo tàng PKKQ Chuyến bay thử nghiệm của Ban Nghiên cứu Không quân đã không thành công như mong muốn. Tuy nhiên, việc thành lập Ban nghiên cứu Không quân và tổ chức lớp học không quân từ năm 1949 chứng tỏ Tổng Quân ủy Trung ương và Bộ Quốc phòng có ý định xây dựng không quân từ rất sớm. Năm 1951, Ban Nghiên cứu Không quân giải thể, các bộ phận của hai chiếc máy bay được đưa vào gửi trong dân, các hiện vật dần bị thất lạc và hư hỏng. Năm 1994, các cựu chiến binh đã thu thập được một số ít linh kiện và tư liệu của 2 chiếc máy bay này, trao lại cho Bảo tàng Phòng không - Không quân. Những hiện vật này mặc dù không còn nguyên vẹn như ống xả, ống dẫn nhiên liệu đã bị đứt, gãy, hư hỏng chỉ còn lại một phần nhỏ nhưng là những hiện vật vô cùng quý giá. Những hiện vật đó đã ghi dấu mốc lịch sử quan trọng của Không quân nhân dân Việt Nam, lần đầu tiên máy bay mang cờ đỏ sao vàng bay trên vùng trời Tổ quốc./.Hương Giang
