Chuyện bi hùng ở Hiệp Phổ Nam

Tháng 7 của niềm tri ân, tôi tìm về địa đạo Hiệp Phổ Nam ở xã Hành Trung, huyện Nghĩa Hành (Quảng Ngãi). Những người sống sót trong địa đạo ngày đó đã kể nhiều về câu chuyện bi hùng của một thời đạn bom cùng nghĩa tình của người còn sống đối với những người đã khuất…

Trung đội trưởng du kích xã Hành Đức trong kháng chiến chống Mỹ (nay là xã Hành Trung) Nguyễn Chí Thành giờ đã 71 tuổi. Ông đưa tôi vượt qua con đường nhỏ rồi theo lối mòn đến cửa địa đạo. Thắp nén hương trầm trên miệng hầm, ông khe khẽ: “Anh em, bà con sống khôn chết thiêng, dịp kỷ niệm 27-7, tui đưa anh em về thăm bà con đây…”. Khói hương nhè nhẹ vờn bay trên nóc hầm.

Địa đạo giữa lòng dân

Khoát vòng tay về hướng rặng tre xanh rờn nối miệng địa đạo rồi uốn lượn quanh trong xóm, ông Thành kể hồi đó ở vùng này tre mọc thành lũy bao bọc xóm làng. Phía ngoài bờ tre có những rặng cây rừng xanh tốt. Tháng 6-1965, quân dân Hành Đức phối hợp với bộ đội chủ lực giải phóng xã. Theo chỉ đạo của Đảng bộ huyện Nghĩa Hành, ở mỗi thôn của Hành Đức đều thành lập một trung đội du kích, còn ở xã có một trung đội du kích riêng để chi viện cho du kích các thôn chống càn. Lực lượng du kích xã được trang bị súng cạc bin có được nhờ công tác binh vận và thực hiện việc tước vũ khí địch trang bị cho mình. Còn du kích thôn, một trung đội chỉ vài tay súng, còn lại là sử dụng mìn, bộc phá tự tạo.

Giây phút bất tử

Ông Thành kể, đến hơn 10 giờ sáng, liên lạc từ các nơi báo về đã hết đạn, ông Thành xem lại khẩu cạc bin của mình cũng chỉ còn vài viên nên đành lệnh cho anh em rút hết xuống địa đạo.

Địa đạo thôn Hiệp Phổ Nam là nơi ẩn náu của 91 người gồm lực lượng du kích xã, du kích thôn, phụ nữ, nông hội và một số người dân. Không hiểu sao địch lại phát hiện và bắc loa gọi hàng. Nhưng đáp lại tiếng gọi hàng ấy là những loạt đạn đanh thép của anh em du kích - những loạt đạn cuối cùng bay ra từ miệng địa đạo.

Biết không thể gọi hàng, địch bèn dùng mìn khoét rộng cửa địa đạo, ném lựu đạn vào trong rồi phun hóa chất, bịt miệng cửa hầm. “Ban đầu mình nghe có mùi thơm thơm, sau đó cay nồng, nhiều người bắt đầu ói mửa rồi mê man. Mình chợt nhớ có lần nghe anh em bộ đội bảo địch đánh chất độc nên bảo anh em lấy vải ngâm nước tiểu rồi đưa lên mũi. Đến 5 giờ chiều, khi địch rút đi, trong hầm chỉ còn bảy du kích sống sót. Mình lách qua xác anh em rồi cố gắng bươn ra ngoài. Lúc này xóm làng tan hoang. Nhiều người sau trận càn vội chạy tìm người thân rồi kéo nhau đứng trước miệng địa đạo. Họ bịt kín mũi rồi lao vào trong đưa xác từng người thân ra ngoài” - ông Thành kể.

Dừng chân trước nhà bia trong Nghĩa trang liệt sĩ xã Hành Trung ghi tên 251 liệt sĩ của xã, ông Nguyễn Dưỡng - du kích xã và là một trong bảy người còn sống sót trong địa đạo ngày ấy nói: “Hầu hết người hy sinh trong ngày 7-7 đều ở địa đạo Hiệp Phổ Nam”.