Chuyện chưa biết về "hộp thư bí mật" của Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân Trần Văn Lai.

Theo tìm hiểu, ngôi nhà số 113A đường Đặng Dung từng gắn với một giai đoạn quan trọng trong cuộc đời hoạt động Cách mạng của ông Trần Văn Lai (tức Mai Hồng Quế, Năm U.Som), cán bộ chiến sĩ Biệt động Sài Gòn, đóng vai Nhà thầu khoán trong Dinh Độc Lập, được truy tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân ngày 30/4/2015. Giai đoạn đó, ông Lai có nhiệm vụ xây dựng hàng loạt cơ sở, hầm trú ẩn, chứa vũ khí cho lực lượng Biệt động thành để chuẩn bị cho cuộc Tổng tấn công và nổi dậy xuân Mậu Thân 1968, trong đó có địa chỉ đỏ nhà 113A đường Đặng Dung.

Đến nay việc giải mã những bí ẩn xung quanh cuộc đời hoạt động của ông Trần Văn Lai không hề dễ dàng. Có những câu chuyện mà nhiều đồng đội của ông đến giờ nhận định, ông… sống để bụng, mất mang theo. Do đó, hàng loạt cơ sở mà ông Lai gầy dựng, phát triển để chuẩn bị cho trận đánh tết Mậu Thân cũng như những tài liệu liên quan đến ông, đến nay thế hệ con cháu ông vẫn đang cố tâm truy tìm, sưu tầm, khôi phục và gìn giữ.. để đời sau còn biết đến và địa chỉ đỏ 113A đường Đăng Dung cũng nằm trong số đó.

Được biết, nguồn gốc căn nhà số 113A đường Đặng Dung do vợ chồng ông Đỗ Miễn (SN 1920 - 2010) và bà Nguyễn Thị Sự (SN 1924 - 2000) trực tiếp quản lý. Vì sao ông Trần Văn Lai lựa chọn và phát triển nơi đây thành một trong số các cơ sở quan trọng trong suốt quá trình hoạt động của ông cũng như đồng đội?. Sinh thời, nhà Cách Mạng Trần Văn Lai chia sẻ, khi đó ở ông có niềm tin sâu sắc đối với vợ chồng ông Miễn - bà Sự. Bởi vợ chồng ông Đỗ Miễn (bí danh Vượng) – bà Nguyễn Thị Sự từng có khoảng thời gian từ năm 1955-1960, nuôi giấu ông hoạt động, lúc đó ông đảm nhiệm Bí thư chi bộ Xóm Chùa - Tân Định, hỗ trợ hết mình đồng chí Phan Trung Kiên - Cán bộ Quận ủy  phụ trách Ủy ban Vận động Mặt trận Dân tộc Giải phóng quận 1 hoàn thành tốt nhiệm vụ xây dựng lực lượng đấu tranh chính trị bảo vệ Hiệp Định Giơnevơ năm 1954 thuộc Quân ủy 2 (Công Ty 2) thành Sài Gòn - Gia Định.

Ông Đỗ Miễn ngụ tại nhà 113A Đặng Dung quận 1, đã trực tiếp tham gia phong trào đấu tranh chống pháp và bí mật hoạt động trong tổ chức công khai (nghiệp đoàn thợ thuyền Sài Gòn) trong thời kỳ chống đế quốc Mỹ xâm lược và tay sai bán nước. Thực tế đóng góp như: Tuyên truyền vận động nghiệp đoàn viên đóng góp cho cơ sở tổ chức bí mật nội thành; Tạo phương tiện cho cán bộ hoạt động dễ dàng trong lòng địch; Vận động quần chúng sẵn sàng cho cán bộ dùng nhà làm điểm hội họp hoặc móc nối. Và quá trình hoạt động chính trị của bà Nguyễn Thị Sự, vào năm 1946 hoạt động với đồng chí Nguyễn Văn Đại (tức Trần Văn Lai) được giao nhiệm vụ dán cờ và rải truyền đơn của Việt Minh chống thực dân Pháp ở vùng Tân Định, Đa Kao. Năm 1949-1953, bà làm liên lạc cho Hội Liên hiệp bí mật do cô Tư Tuyên và cô Phạm Thị Chinh (Vợ đồng chí Trần Văn Lai) hướng dẫn ở vùng nhà thờ Tân Định. Năm 1954, bà hoạt động dưới sự hướng dẫn của cô Tư Tuyên thành lập nghiệp đoàn chợ Tân Định và Đa Kao do cô Phạm Thị Chinh làm Tổng thư ký. Năm 1955, bà hoạt động dưới sự hướng dẫn của đồng chí Phan Trung Kiên giao nhiệm vụ bắt liên lạc và đóng góp tiền cho cán bộ nằm vùng.

Ông Kiên sàu này có xác nhận, ông Đỗ Miễn ngụ tại nhà 113A Đặng Dung quận 1, đã trực tiếp tham gia phong trào đấu tranh chống pháp và bí mật hoạt động trong tổ chức công khai nghiệp đoàn trong thời kỳ chống đế quốc Mỹ xâm lược và tay sai bán nước. Thực tế, ông Miễn có đóng góp như: tuyên truyền vận động nghiệp đoàn viên đóng góp cho cơ sở tổ chức bí mật nội thành; tạo phương tiện cho cán bộ hoạt động dễ dàng trong lòng địch; vận động quần chúng sẵn sàng cho cán bộ dùng nhà làm điểm hội họp hoặc móc nối…. Còn bà Nguyễn Thị sự thì, vào năm 1946 hoạt động với đồng chí Nguyễn Văn Đại (một bí danh khác của ông Trần Văn Lai) giao nhiệm vụ dán cờ và rải truyền đơn của Việt Minh chống thực dân Pháp ở vùng Tân Định, Đa Kao. Năm 1949-1953, bà làm liên lạc cho Hội Liên hiệp bí mật mà bà Phạm Thị Phan Chính (tức Phạm Thị Chinh, là người vợ đầu của ông Trần Văn Lai) giữ vai trò quan trọng, đã hướng dẫn ở vùng nhà thờ Tân Định. Năm 1954, bà Sự hoạt động tích cực torng nghiệp đoàn chợ Tân Định và Đa Kao do bà Chinh làm tổng thư ký. Năm 1955, bà hoạt động dưới sự hướng dẫn của đồng chí Phan Trung Kiên giao nhiệm vụ bắt liên lạc và đóng góp tiền cho cán bộ nằm vùng.

Chính vì tin tưởng tuyệt đối vào vợ chồng ông Đỗ Miễn - bà Nguyễn Thị Sự và căn nhà số 113A đường Đặng Dung khá gần trung tâm Sài Gòn, tiện lợi cho sự hoạt động bí mật nên ông Lai đã biến nơi này thành một trong những cơ sở hoạt động quan trọng. Đặc biệt, ông Đỗ Miễn còn là người “phụ tá” đắc lực, giúp ông Lai xây dựng hàng loạt cơ sở mật khác trong nội thành Sài Gòn, điển hình như: cơ sở hầm 30/77 đường Nguyễn Bỉnh Khiêm, quận 1, cơ sở và hầm nhà số 314/3 Võ Văn Tần, quận 3 phục vụ trận tấn công vào Đài Phát thanh Sài gòn và Dinh Độc Lập ngụy tết Mậu Thân năm 1968.

Theo đó, tại nhà số 113A Đặng Dung, ông Lai đã cho tiến hành xây dựng 2 hầm nổi, 1 hộp thư bí mật chết và 1 hộp thư sống… do vợ chồng ông Miển phụ trách trông coi chính. Ngôi nhà mang vỏ bọc là quán cơm tấm Đại Hàn, với đặc sản là món Kim Chi của người Đại Hàn. Bà Đỗ Thị Hạnh (tự Hai Mão, là con ruột của ông Miển - bà Sự) kể, “thực ra hộp thư bí mật tại nhà cũng đơn giản lắm nhưng cái hay là không ai phát hiện ra vì nó nằm dưới đáy chân cây cột nhà ở gian bếp và hộp thư sống cũng nằm gần đó cạnh nhà vệ sinh. Riêng 2 căn hầm nổi ông Năm Lai thiết kế bên trong vách tường giữa 2 nhà. Khi đó, nếu ở trên căn gác tầng trên sẽ không thấy được khoảng vách tường rỗng giữa 2 nhà ở tầng dưới, chỉ khi nào mở được miếng ván sàn sát tường lên, thì mới phát hiện ra hầm. Chú Năm Lai sử dụng một hầm làm nơi cất giữ các đồ bí mật của mình bằng cách dùng dây cột những vật cần bỏ xuống và căn hầm phía cuối sát với cửa hậu dùng để trú ẩn và thoát thân ra ngoài khi có động”. Do đó trong suốt thời gian dài, nhà số 113A đường Đặng Dung là điểm đi - về bí mật của ông Lai, là nơi hội họp giao công việc, nơi đại hội thợ thuyền, nơi chuyển giao các thư từ, tài liệu mật, tiền vàng, thuốc tây từ đầu mối là ông Năm Lai ra chiến khu và qua đường các nước bạn như: Lào, Cam-pu-chia....

Bà Hạnh còn kể, sau cuộc Tổng tấn công và nổi dậy tết Mậu Thân 1968 thì lai lịch của ông Năm Lai bị lộ, chính quyền Sài Gòn truy nã và ông phải bỏ trốn. Ngay sau đó, ông Phan Trung Kiên cũng bị bắt khi xuất hiện tại nhà số 113A Đặng Dung, bà Sự cũng chung số phận, bị giam cầm trong vòng gần 2 tháng. Từ cớ sự này, lập tức ông Đỗ Miễn tiêu hủy ngay những tài liệu do ông Năm Lai để lại, chính vì thế mà chính quyền Mỹ - Ngụy khi lục soát căn nhà hoàn toàn không thu giữ được gì thêm. Bị tra tấn, nhưng cuối cùng bà Sự không hé răng khai báo gì. Sau này để ghi nhận công lao trong sự nghiệp kháng chiến chống Mỹ cứu nước, năm 1987 Hội đồng Nhà nước quyết định tặng thưởng Huy chương Kháng chiến hạng Ba cho bà. Mãi sau ngày giải phòng, ông Năm Lai mới tìm về ngôi nhà từng một thời hoạt động, một địa chỉ đỏ từng qua bao thăng trầm của quá trình hoạt động trong lòng địch tại nội thành Sài Gòn của ông và đồng đội.