Chuyến đi Nhật Bản và bài học về Dân trí

Đầu năm 1906, Phan Châu Trinh cùng Phan Bội Châu bí mật sang Nhật Bản để quan sát và tìm con đường cứu nước. Lúc bấy giờ, Nhật Bản vừa đánh thắng đế quốc Nga, trở thành một cường quốc châu Á hiện đại khiến nhiều sĩ phu Việt Nam thời đó vô cùng ngưỡng mộ và mong muốn xin viện trợ quân sự.

Tuy nhiên, khi đến Yokohama và Tokyo, Phan Châu Trinh lại dành phần lớn thời gian đi thăm các trường học, thư viện, cơ sở sản xuất và quan sát đời sống thường nhật của nhân dân Nhật Bản. Ông tận mắt chứng kiến người dân xứ Phù Tang từ người lao động bình thường đến học sinh đều có nếp sống văn minh, tự giác, coi trọng tri thức và tôn trọng pháp luật. Ông nhận ra sức mạnh thật sự giúp nước Nhật hùng cường không nằm ở súng đạn hay quân đội đông đảo, mà nằm ở trình độ dân trí vượt trội và tinh thần tự lực tự cường của toàn dân.

Trong một cuộc tranh luận nảy lửa với Phan Bội Châu tại Tokyo, Phan Châu Trinh thẳng thắn bác bỏ ý định xin Nhật Bản viện trợ vũ khí để đánh Pháp. Ông chỉ rõ rằng cầu viện nước ngoài chẳng khác nào "đuổi hổ cửa trước, rước hùm cửa sau", và nếu dân trí còn tăm tối, dù có đuổi được Pháp thì dân ta vẫn rơi vào kiếp nô lệ cho một đế quốc khác. Ông khẳng định con đường duy nhất để giải phóng dân tộc là phải mở mang dân trí, phát triển kinh tế và chấn hưng tinh thần tự lập của người dân.

Chuyến đi này đã củng cố vững chắc tư tưởng cách mạng của Phan Châu Trinh, trở thành bước ngoặt để khi trở về nước, ông phát động Phong trào Duy Tân với khẩu hiệu nổi tiếng: "Khai dân trí,振 (chấn) dân khí, hậu dân sinh".