Chuyến đò sinh tử và nụ cười trên sông Thạch Hãn
Trong những năm tháng khốc liệt nhất của cuộc kháng chiến, hàng vạn sinh viên đã gác lại bút nghiên, khoác lên mình màu áo lính và trải qua những khóa huấn luyện ngắn ngày để lập tức lên đường vào miền Nam. Điểm đến của họ là mảnh đất lửa Quảng Trị, nơi họ phải vượt qua dòng sông Thạch Hãn để tiếp cận và bảo vệ Thành cổ. Giữa ranh giới mong manh của sự sống và cái chết, những chuyến đò của nhân dân địa phương đã trở thành phương tiện sống còn của bộ đội ta.
Trong những năm tháng khốc liệt nhất của cuộc kháng chiến, hàng vạn sinh viên đã gác lại bút nghiên, khoác lên mình màu áo lính và trải qua những khóa huấn luyện ngắn ngày để lập tức lên đường vào miền Nam. Điểm đến của họ là mảnh đất lửa Quảng Trị, nơi họ phải vượt qua dòng sông Thạch Hãn để tiếp cận và bảo vệ Thành cổ. Giữa ranh giới mong manh của sự sống và cái chết, những chuyến đò của nhân dân địa phương đã trở thành phương tiện sống còn của bộ đội ta.
Lặng thầm những chuyến đò đêm
Thời điểm bấy giờ, ở khu vực gần Thành cổ Quảng Trị, chiếc đò của cụ Nguyễn Con và nữ du kích trẻ tên Thu là phương tiện duy nhất đưa bộ đội vượt sông. Nhiệm vụ của họ không chỉ là chở quân mà còn là những người dẫn đường rẽ sóng đưa các chiến sĩ tiếp cận chiến trường.
Sự khốc liệt của chiến tranh: Ban ngày, máy bay địch quần thảo thả bom, bắn phá ác liệt, nên hầu hết những chuyến đò đều phải âm thầm chèo vào ban đêm. Đêm đen như mực, những người trên đò chỉ có thể nhìn thấy mặt nhau trong chốc lát khi có ánh chớp lửa lóe lên từ bom đạn.
Hành trình sinh tử: Chiếc đò duy nhất ấy mỗi ngày cố gắng đưa được 10 chuyến, mỗi chuyến chở không quá 10 chiến sĩ, số bộ đội còn lại phải tự bơi vượt sông.
Nỗi xót xa giữa thời hoa lửa: Có những chiến sĩ bị thương rất nặng, vừa được bà Thu đưa cập bờ, chưa kịp chuyển đến trạm quân y thì đã trút hơi thở cuối cùng. Trước lúc hy sinh, họ đau đớn gào thét gọi mẹ, để lại niềm xót xa khôn nguôi trong lòng người đưa đò. Trong hàng vạn chiến sĩ từng được chở qua sông, bà Thu ngậm ngùi nhớ lại sau này chỉ có 2 người còn sống được bà chở về.
Nụ cười bất tử và những cuộc hội ngộ hậu chiến
Giữa khói lửa mịt mù, những khoảnh khắc lạc quan, kiêu hãnh của quân và dân ta vẫn sáng bừng lên, trở thành di sản vô giá cho thế hệ sau.
Bức ảnh lịch sử: Vào năm 1972, nhiếp ảnh gia Đoàn Công Tính đã chụp lại bức ảnh mang tên "Cha con lão ngư dân Triệu Phong chở bộ đội và vũ khí tiếp sức Thành cổ". Bức ảnh hiện diện trong Bảo tàng Thành cổ Quảng Trị, ghi lại hình ảnh hiếm hoi: cụ ông Nguyễn Con đang tươi cười lái đò, bên cạnh là nữ du kích Thu ôm súng, cùng gần 10 chiến sĩ cũng đang nở nụ cười rạng rỡ.
Cuộc tìm kiếm 35 năm: Hàng chục năm sau, nhiếp ảnh gia Đoàn Công Tính cất công đi tìm nhân vật trong bức ảnh của mình. Đến năm 2007, ông đã liên lạc được với ông Nguyễn Câu (con trai cụ Nguyễn Con và là chồng của bà Thu) để trao tặng lại bức ảnh quý giá được chụp từ 35 năm trước. Bức ảnh là kỷ vật duy nhất lưu giữ gương mặt và nụ cười của người cha anh hùng đã khuất.
Người cựu binh già vượt hàng trăm cây số: Mãi đến 46 năm sau cuộc chiến, vào năm 2018, một cựu chiến binh Thành cổ tên là Phạm Hùng (sống tại Thái Nguyên) tình cờ xem truyền hình và nhớ lại ký ức về cụ ông gầy gò cùng cô du kích có gương mặt bầu bĩnh. Ông Hùng đã quyết tâm vượt hàng trăm cây số từ miền Bắc vào Quảng Trị để tìm gặp lại ân nhân đưa đò năm xưa. Cuộc hội ngộ của những người lính tóc đã bạc phơ đầy niềm vui nhưng cũng chất chứa sự nghẹn ngào, bởi những người còn sống sót như ông Hùng là quá ít ỏi.
Khép lại 81 ngày đêm lịch sử, cụ Nguyễn Con lại trở về với nhịp sống bình thường, ngày ngày chèo đò cào hến trên sông Thạch Hãn cho đến khi nhắm mắt xuôi tay. Khi đất nước hòa bình, ông Câu và bà Thu tổ chức đám cưới, sinh được 4 người con và sống hạnh phúc trong mái nhà nhỏ bên bờ sông. Giờ đây, khi đã qua tuổi 70, bà Thu vẫn thường ghé lại Thành cổ để thắp hương cho những chiến sĩ trẻ tuổi năm ấy, với một lời dặn dò đầy rưng rưng cho thế hệ mai sau: "Nhờ sự hy sinh của các anh nên mới có hòa bình hôm nay".
