Chuyện giác ngộ cách mạng của một thanh niên
Đoàn Trọng Truyến sinh năm 1922 tại Thừa Thiên Huế, tốt nghiệp Kỹ sư Canh nông vào cuối năm 1944, giữa lúc tình hình thế giới và trong nước diễn ra vô cùng phức tạp. Trong nước, nhân dân Việt Nam phải chịu cảnh một cổ hai, ba tròng áp bức, nạn đói diễn ra khắp nơi, nhất là tại các tỉnh miền Bắc.
Sau khi tốt nghiệp Kỹ sư Canh nông, Đoàn Trọng Truyến được nhận vào làm công chức tập sự tại Huế. Công việc bàn giấy đối với một thanh niên khiến ông chán nản và luôn suy nghĩ cần phải làm một việc gì đó. Khi ấy, như Đoàn Trọng Truyến thừa nhận, ông chưa có ý thức chính trị rõ ràng, đang mông lung và chưa biết chọn lựa cho mình một con đường để đi. Ông tự sự: “Vào làm việc với một tên chỉ huy người Pháp lỗ mãng, công việc thì giấy tờ buồn tẻ, tôi bắt đầu thấy những ảo vọng ở nhà trường của mình không phải dễ có được”[1]. Mang tư tưởng sống tự do ở nhà trường ra xã hội nhưng lại gặp một thực tế không như mong đợi nên Đoàn Trọng Truyến luôn có thái độ bất mãn, chống đối. Một hôm, lấy cớ tay chỉ huy người Pháp cùng làm việc đã viết lên tờ giấy trên bàn làm việc của ông một câu chỉ trích lỗ mãng vì thấy Đoàn Trọng Truyến lơ là trong công việc, Đoàn Trọng Truyến bực tức viết đơn xin thôi việc chuẩn bị gửi lên nhà chức trách Pháp với suy nghĩ sẽ về nhà làm ruộng hay xin vào một cơ quan tư nhân nào đó. “Nhưng mẹ tôi khóc lóc, khuyên tôi nhẫn nhục để có tiền nuôi gia đình. Tôi nghĩ đi nghĩ lại, thấy không có ích gì hơn, đành trở lại một cách tiêu cực, không hào hứng”[2].
Từng sống trong cảnh đô hộ của người Pháp nên khi Nhật đảo chính Pháp, ngày 9-3-1945, Đoàn Trọng Truyến hăng hái tham gia các tổ chức thanh niên do Chính phủ Trần Trọng Kim hô hào. Trong nhận thức của Đoàn Trọng Truyến lúc bấy giờ, Nhật không phải là kẻ thù của nhân dân Việt Nam, mà Pháp mới là kẻ thù chính, bởi ông suy nghĩ rất đơn giản: “Tôi chỉ biết ghét bọn Pháp, nay Pháp đổ rồi thì thích”. Và Đoàn Trọng Truyến suy nghĩ về sự kiện Nhật đảo chính Pháp như sau: “Tôi sợ bọn Nhật vì thấy nó hung hãn,đánh đập dã man. Nhưng sau một thời gian, thấy Chính phủ Trần Trọng Kim ra đời, Nhật chỉ làm cố vấn trên cao, vì Nhật tuyên bố trả độc lập lại cho Việt Nam thì tôi tin là thật”.
Với nhận thức chính trị có phần trực quan và cảm tính, Đoàn Trọng Truyến tích cực tham gia vào các phong trào thanh niên của Chính phủ Trần Trọng Kim do Phan Anh[3] sáng lập và cho rằng nó khác so với các phong trào thanh niên do Pháp khởi xướng là nhằm đầu độc giới trẻ Việt Nam. Đoàn Trọng Truyến đã lý giải: “Tôi đang muốn sống tự do không bó buộc trong bàn giấy Canh nông, muốn hoạt động về xã hội thì gặp lúc anh Ngô Văn Ngộ, Tham tá Tòa sứ, bạn quen tôi, gặp tôi và ngỏ ý kéo tôi ra phong trào. Tôi đồng ý và nhận chức Phó thủ lĩnh Thanh niên Thừa Thiên (phụ trách phần thanh niên ở thôn quê). Tôi cho là trước đây Pháp bó buộc mình không hoạt động được, ngày nay được tự do hoạt động, cũng là một dịp để tỏ ra mình có tài năng giúp ích cho xã hội, được danh tiếng hơn là miệt mài trong bàn giấy công chức”[4].
Với suy nghĩ hết sức lạc quan, ngay lập tức Đoàn Trọng Truyến lao vào các công việc của phong trào thanh niên với một tinh thần hăng hái, trong sáng, không mảy may vụ lợi. Ông bắt đầu lơ là trong công việc, lợi dụng ngày nghỉ, cùng với thanh niên khác, ông về các vùng quê mở những lớp học truyền bá quốc ngữ, tuyên truyền vệ sinh, bài trừ hủ tục. Đoàn Trọng Truyến giãi bày: “Tôi quan niệm nội dung phong trào thanh niên là như vậy, chứ không biết gì mà cũng không tuyên truyền gì về mục đích và nội dung chính trị của thanh niên, không nói gì về vai trò của Nhật, xem thanh niên như một phong trào độc lập của Quốc gia”. Ngoài ra, Đoàn Trọng Truyến còn nhiều lần tham gia các buổi diễn thuyết ở các địa phương, trong làng, huyện, với nội dung: thanh niên là rường cột tương lai nước nhà, phải mở mang học thức và trau dồi sức khỏe, tham gia công tác xã hội…
