Chuyến tàu cuối cùng của “Lưỡng quốc tướng quân” Nguyễn Sơn

Ngày 5 tháng 9 năm 1956, từ Trung Quốc, Thiếu tướng Hồng Thủy viết một lá thư gửi tướng Nguyễn Chánh, lúc đó là Phó tổng tham mưu trưởng Quân đội nhân dân Việt Nam.

Ông hiểu bệnh tình của mình đã rất nặng. Lá thư không bàn về một chiến dịch hay kế hoạch huấn luyện quân đội. Đó là lời của một người cha nhờ đồng đội thay mình quan tâm, chăm sóc những người con nếu ông không còn trở về được nữa.

Nhưng Nguyễn Sơn vẫn còn một nguyện vọng cuối cùng: trở lại Việt Nam.

Người viết lá thư ấy có tên khai sinh Vũ Nguyên Bác, sinh ngày 1 tháng 10 năm 1908 tại phố Yên Ninh, Hà Nội, quê gốc ở làng Kiêu Kỵ, huyện Gia Lâm. Trong cách mạng Trung Quốc, ông hoạt động với tên Hồng Thủy. Khi trở về phục vụ cách mạng Việt Nam, ông mang tên Nguyễn Sơn.

Năm 1925, người thanh niên Hà Nội tới Quảng Châu, gặp Nguyễn Ái Quốc và được đào tạo trong phong trào cách mạng. Từ đây, cuộc đời ông gắn với những biến động lớn của Trung Quốc trong nửa đầu thế kỷ XX.

Nguyễn Sơn tham gia cuộc khởi nghĩa Quảng Châu, chiến đấu trong Hồng quân công nông Trung Quốc và trải qua Vạn lý Trường chinh. Trong quá trình hoạt động, ông đảm nhiệm nhiều công việc từ chỉ huy quân sự, công tác chính trị đến đào tạo cán bộ. Khi mới 24 tuổi, Hồng Thủy đã làm Chủ nhiệm chính trị Sư đoàn 34 thuộc Quân đoàn 12 Hồng quân.

Ông là một trong số rất ít người nước ngoài giữ những vị trí quan trọng trong lực lượng cách mạng Trung Quốc. Nhưng khi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, Hồng Thủy mong muốn được trở về phục vụ quê hương.

Năm 1945, với sự nhất trí của lãnh đạo cách mạng hai nước, ông rời Trung Quốc về Việt Nam. Trong khoảng thời gian từ năm 1945 đến năm 1950, Nguyễn Sơn lần lượt đảm nhiệm nhiều nhiệm vụ quan trọng: Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến miền Nam Việt Nam, Hiệu trưởng Trường Lục quân Quảng Ngãi, Cục trưởng Cục Quân huấn và Tư lệnh kiêm Chính ủy Liên khu 4.

Ông đặc biệt chú trọng việc đào tạo con người. Chỉ trong khoảng năm năm ở Việt Nam, Nguyễn Sơn tham gia mở hoặc xây dựng bốn trường: Trường Lục quân Quảng Ngãi, Trường Thiếu sinh quân Liên khu 4, các khóa của Trường Võ bị Trần Quốc Tuấn và Trường Văn nghệ Liên khu 4.

Với Nguyễn Sơn, một người chỉ huy không thể chỉ biết ra mệnh lệnh. Cán bộ quân đội còn phải hiểu lịch sử, văn hóa và con người. Vì thế, bên cạnh những bài giảng quân sự, ông nói chuyện về văn học, sân khấu, hội họa; bảo vệ giá trị của “Truyện Kiều”, tuồng và chèo trước những quan điểm đánh giá giản đơn lúc bấy giờ.

Ngày 9 tháng 10 năm 1948, tại Thanh Hóa, Nguyễn Sơn nhận quân hàm Thiếu tướng trong đợt phong tướng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam. Ông là một trong chín thiếu tướng được Chủ tịch Hồ Chí Minh ký sắc lệnh phong quân hàm năm ấy.

Năm 1950, theo sự phân công của tổ chức, Nguyễn Sơn trở lại Trung Quốc. Với tên Hồng Thủy, ông tiếp tục làm việc trong hệ thống huấn luyện của Quân Giải phóng nhân dân Trung Quốc.

Ngày 27 tháng 9 năm 1955, trong đợt phong quân hàm đầu tiên của nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, Hồng Thủy được trao quân hàm Thiếu tướng. Ông trở thành người nước ngoài duy nhất được phong tướng trong lịch sử Quân Giải phóng nhân dân Trung Quốc.

Hai lần được phong thiếu tướng bởi hai nhà nước, với hai tên gọi khác nhau nhưng cùng một con người, Nguyễn Sơn – Hồng Thủy từ đó được nhắc đến bằng danh xưng “Lưỡng quốc tướng quân”.

Danh xưng ấy nói lên một cuộc đời đặc biệt, nhưng không thể giúp ông chiến thắng bệnh tật. Năm 1956, các bác sĩ xác định Nguyễn Sơn mắc ung thư phổi và không còn nhiều thời gian.

Khi biết khó qua khỏi, ông xin được trở về Việt Nam.

Ngày 27 tháng 9 năm 1956, một chuyến tàu đặc biệt rời Bắc Kinh, đưa Nguyễn Sơn về Tổ quốc. Tại ga Tiền Môn, nhiều tướng lĩnh, cán bộ và người từng chiến đấu cùng Hồng Thủy đến tiễn. Phía Trung Quốc bố trí một toa tàu đặc biệt để đưa ông qua biên giới.

Khi đoàn tàu tới Hà Nội, Đại tướng Võ Nguyên Giáp cùng các tướng lĩnh và đồng đội ra ga đón. Chủ tịch Hồ Chí Minh sau đó cũng đến thăm ông.

Người chiến sĩ đã đi qua nhiều chiến trường, núi tuyết và thảo nguyên cuối cùng được trở lại thành phố nơi mình sinh ra.

Ngày 21 tháng 10 năm 1956, chưa đầy một tháng sau chuyến tàu cuối cùng, Thiếu tướng Nguyễn Sơn qua đời tại Hà Nội, hưởng dương 48 tuổi.

Cuộc đời ông thường được nhớ đến qua những điều hiếm có: người Việt tham gia Vạn lý Trường chinh, người nước ngoài duy nhất được phong tướng trong Quân Giải phóng nhân dân Trung Quốc và vị tướng am hiểu sâu sắc văn học, nghệ thuật.

Nhưng lá thư ngày 5 tháng 9 và chuyến tàu tháng 9 năm 1956 cho thấy một Nguyễn Sơn gần gũi hơn. Đằng sau hai bộ quân hàm là một người cha lo cho các con, một người đồng đội gửi gắm gia đình cho người ở lại và một người Việt Nam chỉ mong được trở về quê hương trong những ngày cuối đời.

Ông đã chiến đấu dưới hai tên gọi, được hai quốc gia phong tướng, nhưng chuyến đi cuối cùng chỉ hướng về một nơi: Tổ quốc.