Chuyến tàu đêm ngược Bắc và cuộc vượt ngục gián tiếp năm 1945

Đêm ngày 9 tháng 3 năm 1945, Nhật hất cẳng Pháp trên toàn cõi Đông Dương. Tình hình chuyển biến cực kỳ nhanh chóng và dồn dập. Lúc này, Ban Thường vụ Trung ương Đảng họp khẩn cấp tại chùa Đình Bảng (Từ Sơn, Bắc Ninh) do Tổng Bí thư Trường Chinh chủ trì để đánh giá tình hình và đề ra chủ trương mới.

Tuy nhiên, ngay sau đêm Nhật đảo chính, tình hình giao thông, an ninh tại các ngả đường ra vào Hà Nội và các tỉnh phụ cận bị phong tỏa nghiêm ngặt. Quân Nhật lập hàng loạt trạm kiểm soát, khám xét gắt gao nhằm truy tìm cán bộ cách mạng. Việc di chuyển của Tổng Bí thư Trường Chinh và các đồng chí trong Ban Thường vụ từ Bắc Ninh về lại căn cứ ATK sông Hồng để triển khai Chỉ thị mới đối mặt với nguy cơ bị bẫy ráp rất cao.

Đồng chí Nguyễn Lương Bằng, khi ấy phụ trách công tác giao thông bí mật của Trung ương, nhớ lại đêm 11 tháng 3 năm 1945. Trong căn nhà lá chập chùng ánh đèn dầu ở vùng ven, tình thế vô cùng khẩn trương. Nhiều ý kiến đề xuất tạm hoãn di chuyển để chờ tình hình lắng xuống. Nhưng đồng chí Trường Chinh nhận định: "Thời cơ cách mạng đang đến rất nhanh. Nếu chậm một ngày, Chỉ thị không đến được các chiến khu thì phong trào sẽ mất phương hướng trong thời điểm bản lề này."

Đồng chí Trường Chinh đã cùng đồng chí Nguyễn Lương Bằng bàn phương án cải trang táo bạo: Tổng Bí thư đóng vai một thương gia giàu có đi thu mua nông sản, đi trên chuyến toa xe chở hàng đêm của tuyến đường sắt ngược về phía Bắc. Đồng chí Trường Chinh trực tiếp chuẩn bị sẵn các tập giấy tờ giao thương giả và kịch bản ứng đối cực kỳ chi tiết cho từng người trong đoàn.

Trên chuyến tàu đêm rập rình đe dọa bởi những đợt khám xét bất ngờ của lính Nhật, đồng chí Trường Chinh vẫn giữ thái độ điềm tĩnh, thản nhiên trò chuyện bằng tiếng Pháp và tiếng Nhật giao tiếp cơ bản với các sĩ quan kiểm soát. Sự tự tin, đĩnh đạc của ông khiến quân Nhật hoàn toàn không nghi ngờ.

Nhờ chuyến đi mưu trí và quyết đoán đó, đồng chí Trường Chinh đã đưa toàn bộ Ban Thường vụ về căn cứ an toàn, kịp thời hoàn thiện và ban hành Bản Chỉ thị lịch sử "Nhật - Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta" ngày 12 tháng 3 năm 1945 – ngọn đuốc soi đường trực tiếp dẫn đến thắng lợi vĩ đại của Cách mạng Tháng Tám.

Đồng chí Nguyễn Lương Bằng sau này thường nhắc lại chuyến đi nghẹt thở ấy như một minh chứng rõ nét cho tầm nhìn nhạy bén, tinh thần tiến công cách mạng và bản lĩnh phi thường của Tổng Bí thư Trường Chinh trong những thời khắc quyết định vận mệnh dân tộc.