Chuyện về hai Tư lệnh trong bức ảnh

Kỷ niệm 40 năm ngày thành lập Quân đội (1984), đã có cuộc hội ngộ cảm động của các vị tướng từng giữ các cương vị chủ chốt ở Quân khu 5. Hình ảnh hai vị Tư lệnh Quân khu gương mặt tươi tắn, rạng rỡ trong khoảnh khắc bất chợt, khiến cán bộ, chiến sĩ (CB, CS) thêm ngưỡng mộ. Hai vị tướng Tư lệnh đó là Đoàn Khuê và Phan Hoan.

Vị tướng trong vai chiến sĩ

Đại tướng Đoàn Khuê, quê Quảng Trị, nguyên Ủy viên Bộ Chính trị, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng, nguyên Tư lệnh kiêm Chính ủy Quân khu 5. Ông mất năm 1997. Tên ông được đặt cho nhiều con đường ở Kon Tum, Đắk Lắk, Đà Nẵng và Quảng Trị. Ông gắn bó với Khu 5 gần một phần ba thế kỷ từ thời làm Chính trị viên trường Lục quân Quảng Ngãi rồi làm Chính ủy nhiều trung đoàn và khi kết thúc kháng chiến chống Pháp là Phó Chính ủy Sư đoàn 305. Năm 1963, khi cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước của nhân dân ta bước vào thời kỳ quyết liệt, ông được cử trở lại chiến trường với cương vị Phó Chính ủy Quân khu. Ông đã cùng Bộ Tư lệnh Quân khu do tướng Chu Huy Mân đứng đầu thành lập các sư đoàn chủ lực Quân khu 5. Khu 5 trở thành địa phương “đi đầu diệt Mỹ” với những trận đánh, chiến dịch nổi tiếng.

Đại tá Huỳnh Phương Bá, nguyên Phó Cục trưởng về Chính trị, Bí thư Đảng ủy Cục Kinh tế Quân khu kể về kỷ niệm với Đại tướng khi ở chiến trường Quảng Ngãi năm 1963.

Đồng chí Phan Hoan (bìa trái), đồng chí Đoàn Khuê (áo trắng, thứ ba trái sang) cùng các tướng lĩnh (1984). Ảnh tư liệu.

Để tìm hiểu thực tế chiến trường, đồng chí Đoàn Khuê xuống công tác dài ngày tại Tỉnh đội Quảng Ngãi. Ông về Hành Tín, một xã giáp ranh của huyện Nghĩa Hành, nơi diễn ra cuộc đấu tranh quyết liệt giữa ta và địch. Để bảo đảm cho chuyến đi an toàn, đồng chí đóng vai chiến sĩ mang khẩu các bin. Các đồng chí khác mang súng ngắn và tiểu liên như bình thường. Khi gần gũi với bà con, ông chỉ lắng nghe rồi trao đổi riêng với anh em vì nói chuyện sẽ giọng lộ Quảng trị, đồng bào sẽ chú ý. Chuyến đi đã để lại cho ông nhiều suy tư, nhất là khi chứng kiến vườn tược hoang tàn, nhà cửa bị địch đốt phá, dân bị dồn về nơi khác. Hơn nửa năm sau, cơ quan chính trị Tỉnh đội về lại Hành Tín ăn Tết với đồng bào. Trong câu chuyện vui, bà con tiết lộ một tin mật: “Trước đây mấy tháng có một ông to lắm cũng về đây công tác”. Khi được hỏi vì sao biết là cán bộ to, mấy cụ già cười vẻ đắc thắng: “Ông đó khuôn mặt chữ điền, đôi mắt sáng, dáng dấp đạo mạo, phong thái đẹp đẽ, làm sao qua mắt chúng tôi được. Có điều dân ở đây một lòng với cách mạng, không ai xì xào lọt ra ngoài, càng thêm tự hào làng mình đón một vị tướng về thăm”.

Chuyến chuyên cơ đặc biệt

Trung tướng Phan Hoan, Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân, nguyên Bí thư Đảng ủy, Tư lệnh Quân khu 5 đã từ trần khi bước qua tuổi 87. Vị tướng Quảng Nam đã yên lòng về với đất mẹ sau 9 năm chiến đấu kiên cường trên giường bệnh.

Con cháu của ông kể lại rằng, trong chiến tranh ông có nhiều lần cận kề với tử thần như thế nào thì sau này cũng thế. Còn nhớ tháng 7/2005, khi ông bị tai biến mạch máu não, thập tử nhất sinh, trong hoàn cảnh bệnh viện Quân y 17 không đủ điều kiện cứu chữa, các giáo sư Bệnh viên Quân đội 108 bảo phải đưa ra , nếu trễ chừng nào thì càng khó cứu chừng nấy. Vào thăm trong Bệnh viện, đồng chí Nguyễn Bá Thanh, Bí thư Thành ủy Đà Nẵng lúc bấy giờ đã chỉ đạo thành phố thuê ngay một chuyến chuyên cơ trị giá một trăm năm mươi triệu đồng để chở Trung tướng Phan Hoan ra Hà Nội. Một chuyến bay cứu nạn từ Sài Gòn đã điều khẩn cấp ra Đà Nẵng. Lúc đó đã 9 giờ tối. Trời sắp bão. Không thể chần chừ. Chuyến bay vẫn cất cánh. Phi công phải vòng vèo, chống chọi với cơn bão để đến được sân bay Nội Bài thì đã 1 giờ sáng hôm sau. Được cứu chữa và có thể ngồi xe lăn, thì một trận ốm chí tử nữa giữa năm 2012 lại quật ông. Nhưng một lần nữa ông lại vượt qua nhờ sức đề kháng từ những năm tháng gối đất nằm sương và nghị lực phi thường của người chiến sĩ cách mạng; nhờ tình đồng đội đồng chí thủy chung, sự quan tâm, chăm sóc đặc biệt của Đảng, Nhà nước, chính quyền địa phương và đặc biệt là của  Bộ Tư lệnh Quân khu 5 cử quân y thường xuyên túc trực, chăm sóc ông từ khi ông bị bệnh đến khi mất.

Nhờ được tôi luyện trong ngọn lửa đấu tranh cách mạng, có ý chí học hỏi không ngừng “không chỉ về quân sự, chính trị mà trong mọi lĩnh vực” nên Trung tướng Phan Hoan đã trở thành nhà quân sự có kiến thức khá toàn diện. Học vấn uyên thâm và kinh nghiệm thực tiễn sâu sắc đã giúp ông suốt 10 năm trên cương vị Tư lệnh Quân khu 5 (1987-1997). Ông là người liêm khiết hiếm có. Một Tư lệnh Quân khu, đi qua 3 cuộc kháng chiến nhưng không bao giờ đặt mình hơn người khác. Căn nhà 38 Phan Bội Châu đang ở là ông mua hóa giá. Con cháu vẫn còn nhớ, ông phải đi mượn tiền người chị gái trả dần mấy năm mới hết. Vợ nuôi heo, ông từ Mặt trận 579 về, cũng xắn tay áo cùng vợ, chăn heo mà vẫn vui vẻ như thường. Con cháu không có nhà, ông có thể điện thoại một tiếng là xong, vậy mà không. Các cháu phải làm đơn mượn nhà theo trình tự và đúng tiêu chuẩn như mọi người, không có sự ưu tiên đặc biệt nào. Đánh nhau từ chống Pháp, người ông đâu thiếu thương tích, nhưng ông không hề khai mình là thương binh, dù ông xác nhận thương binh cho hàng chục đồng chí của mình. Lạ đời nhất là cùng đi tham gia cách mạng tháng 1 năm 1945 cho đến khi tham gia giành chính quyền cách mạng tháng 8 với người em trai. Người em được công nhận cán bộ Tiền khởi nghĩa, ông chẳng hề kê khai cho mình. Để trả lại vinh dự cho ông, đồng đội đã nhọc công về huyện Điện Bàn truy tìm giấy tờ, để đến khi ông mất được một ngày, Thành ủy Đà Nẵng đã có công văn ký quyết định công nhận ông là cán bộ Tiền khởi nghĩa.

Hai trái tim của hai nhân cách lớn đã ngừng đập. Nhưng trong lòng đồng đội và nhân dân khu 5, họ vẫn còn sống mãi./.