Chuyện về xưởng chế tạo vũ khí Trần Táo

Xưởng khí giới đầu tiên ở Quảng Bình

Sau khi Chủ tịch Hồ Chí Minh ra lời kêu gọi Toàn quốc kháng chiến (19/12/1946), Tỉnh ủy Quảng Bình họp khẩn cấp, phổ biến chỉ thị, lời kêu gọi của Trung ương và Hồ Chủ tịch, thành lập “Ủy ban chuẩn bị kháng chiến” sau đổi thành “Ủy ban kháng chiến”, triển khai những công trình xây dựng để chủ động phòng ngự, sẵn sàng chiến đấu. Nhân dân các địa phương đã huy động mọi nguồn lực, vật chất, đắp ụ, đào hào xây dựng công sự sẵn sàng đối phó với thực dân Pháp.

Đi đôi với việc triển khai các phương án tổ chức đánh địch, Uỷ ban kháng chiến chủ trương động viên nhân dân tự trang bị bằng các vũ khí thô sơ và các công cụ lao động để có thể sử dụng trong chiến đấu. Để đáp ứng yêu cầu của cuộc kháng chiến, xưởng quân khí đầu tiên đã được xây dựng ở làng Quy Hậu, xã Liên Thủy (Lệ Thủy), tăng cường trang thiết bị, bổ sung lực lượng cán bộ kỹ thuật và công nhân đẩy mạnh sản xuất vũ khí cung cấp cho bộ đội, dân quân, du kích.

Trong gần hai tháng đầu sản xuất, xưởng chế tạo được 200 quả lựu đạn, 30 cây đại lao, mác lào. Số vũ khí này được gửi đến các đơn vị tự vệ trong tỉnh. Tuy vũ khí thô sơ như giáo, mác, lựu đạn, bom và một ít súng trường nhưng ngày 19/12/1946, lực lượng tự vệ Tân Thanh (Tân Hóa), Tân Việt (Trung Hóa) phối hợp với Đại đội 6, bộ đội địa phương đánh đuổi thực dân Pháp ở đèo Mụ Dạ, Ba Na Phào, Lằng Khằng... đã giành thắng lợi.

Sau đó, xưởng quân khí được chuyển về xã Võ Ninh (Quảng Ninh). Tại đây, chiến sĩ Trần Táo là một trong những công nhân tham gia xây xựng xưởng từ những ngày đầu tiên đã hi sinh trong lúc điều chế thuốc nổ sản xuất vũ khí. Uỷ ban kháng chiến và Mặt trận Việt Minh đã tổ chức trọng thể tang lễ đồng chí Trần Táo. Hàng nghìn công nhân, lao động đã tỏ lòng thương tiếc người chiến sĩ dũng cảm và phát động phong trào học tập gương lao động dũng cảm của chiến sĩ Trần Táo. Tỉnh bộ “Việt Minh Cô Tám” đã đặt tên xưởng quân giới đầu tiên là “Xưởng quân khí Trần Táo”.

Thực hiện chủ trương “Tiêu thổ kháng chiến”, hàng ngàn công nhân, viên chức và nhân dân trong vùng đã gom góp tài sản cho kháng chiến, bỏ trống nhà cửa, chuyển gia đình lên xây dựng chiến khu với phương châm “tản cư cũng là kháng chiến”. Lúc này, công nhân xưởng Trần Táo cũng di chuyển máy móc, nguyên liệu từ Liên Thủy (Lệ Thủy) xuống Võ Ninh, Tân Ninh (Quảng Ninh), sau đó chuyển ra vùng căn cứ kháng chiến thôn Vĩnh Lợi, xã Thuận Hóa (Tuyên Hóa) nay thuộc thôn Đồng Phú, xã Đồng Hóa (Tuyên Hóa).

Theo cuốn Lịch sử Quảng Bình (Nhà xuất bản chính trị - Hành chính) do TS. Nguyễn Khắc Thái biên soạn (tr.574) có đoạn viết: “Sau khi di chuyển ra vùng chiến khu Tuyên Hóa, xưởng sản xuất vũ khí Trần Táo được Uỷ ban kháng chiến tỉnh và Liên khu IV hỗ trợ đầu tư tăng cường thiết bị, bổ sung thêm lực lượng (số lượng lên tới 100 người), lại được nhân dân địa phương đùm bọc, che chở, bảo vệ nên có điều kiện để phát triển sản xuất, đóng vai trò hết sức quan trọng trong việc cung cấp vũ khí cho lực lượng vũ trang Quảng Bình”.

Tại xưởng quân khí Trần Táo, hầu hết công nhân trong cơ xưởng là công nhân rèn, tiện, đúc cũ của xưởng từ Lệ Thủy chuyển ra và được bổ sung thêm nhân công chuyển từ ga xe hỏa Thuận Lý. Ngoài 60 công nhân có tay nghề, xí nghiệp còn tuyển mộ thêm một số lao động khai thác nguồn nguyên liệu, mở rộng xưởng cơ khí, chuyên môn sản xuất lựu đạn, bom mìn và sửa chữa vũ khí các loại để cung cấp cho các đơn vị chiến đấu.

Theo ông Cao Huy (84 tuổi), từng là Trưởng dân quân của xưởng sản xuất vũ khí Trần Táo, nay ở thôn Đồng Phú (Đồng Hóa) cho biết: “Để bảo đảm bí mật, xưởng sản xuất vũ khí Trần Táo di chuyển nhiều nơi nhưng nơi ổn định và an toàn nhất là thôn Vĩnh Lợi, Thuận Hóa, nay là Đồng Phú, Đồng Hóa (Tuyên Hóa). Các công nhân làm việc luôn có ý thức giữ gìn bí mật, phòng gian, quân sự hóa lề lối làm việc và sinh hoạt ở công xưởng cũng như lán trại. Nhân dân địa phương đã giúp công nhân xưởng xây dựng các nhà hầm để che đậy, bảo vệ an toàn máy móc, thiết bị. Để phục vụ kháng chiến, công nhân làm ngày, làm đêm, không quản ngại gian khó chỉ mong quân và dân ta giành được độc lập dân tộc”.

Đây là đơn vị được Cục quân khí đánh giá cao trong thời kỳ đầu kháng chiến, có thể coi đây là cơ sở công nghiệp quốc phòng đầu tiên của tỉnh Quảng Bình. Từ sau năm 1947, trước yêu cầu của cuộc kháng chiến, xưởng đã thu nhận thêm nhân công lên đến 100 người. Mặc dù thiết bị máy móc cho sản xuất còn đơn giản và thiếu thốn nhưng để tăng số lượng vũ khí, đáp ứng yêu cầu của cuộc kháng chiến, công nhân thay nhau làm cả ngày lẫn đêm, sản xuất được nhiều vũ khí. Những quả bom, mìn, những trái lựu đạn thô sơ do xưởng chế tạo đã kịp thời cung cấp cho du kích và bộ đội đánh Pháp.