Chuyến xe đạp cuối cùng của người phụ trách Việt Nam Thông tấn xã

Sáng 3 tháng 3 năm 1947, tiếng súng bất ngờ vọng tới khu vực chùa Trầm, huyện Chương Mỹ.

Quân Pháp đã phát hiện đài phát sóng của chính quyền kháng chiến. Nếu chiếm được nơi này, chúng không chỉ phá hủy máy móc mà còn có thể thu giữ những tài liệu quan trọng, lần ra mạng lưới thông tin của Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Giữa lúc mọi người khẩn trương sơ tán, một thanh niên 26 tuổi lên chiếc xe đạp, đi qua các địa điểm đặt cơ sở của Nha Thông tin để truyền lệnh và trực tiếp chỉ huy việc di chuyển tài liệu.

Người thanh niên ấy là Trần Kim Xuyến, Phó Giám đốc Nha Thông tin Việt Nam và người trực tiếp phụ trách Việt Nam Thông tấn xã.

Khi ấy, chiếc xe đạp không chỉ là phương tiện đi lại. Giữa những con đường bị quân Pháp kiểm soát và tiếng súng mỗi lúc một gần, người đạp xe có thể bị phát hiện bất cứ lúc nào. Nhưng nếu không kịp đưa tài liệu đi, cả một cơ quan thông tin của nước Việt Nam mới có nguy cơ bị đánh tan.

Trần Kim Xuyến sinh năm 1921 tại xã Sơn Mỹ, huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh. Ông lớn lên giữa không khí đấu tranh của phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh. Sau khi tốt nghiệp Trường Quốc học Vinh với kết quả xuất sắc, ông được bổ làm phán sự tại Bắc Giang.

Công việc trong bộ máy thuộc địa không khiến ông quay lưng với những người nghèo khổ. Tại Bắc Giang, Trần Kim Xuyến tham gia mở các lớp truyền bá chữ Quốc ngữ, tổ chức hướng đạo sinh và vận động quyên góp giúp đồng bào bị thiên tai. Những hoạt động ấy giúp ông tiếp xúc với quần chúng và từng bước đi vào con đường cách mạng.

Năm 1943, ông về Hà Nội hoạt động. Một năm sau, thực dân Pháp bắt và giam ông tại nhà tù Hỏa Lò. Ngày 9 tháng 3 năm 1945, Nhật đảo chính Pháp. Lợi dụng lúc bộ máy cai trị hỗn loạn, Trần Kim Xuyến cùng một số tù chính trị tổ chức vượt ngục, trở lại hoạt động và tham gia chuẩn bị Tổng khởi nghĩa tại Hà Nội.

Sau Cách mạng tháng Tám, đất nước độc lập cần có một hệ thống thông tin của riêng mình. Chính quyền cách mạng phải nhanh chóng truyền chủ trương tới nhân dân, đồng thời thông báo cho thế giới biết rằng một quốc gia độc lập đã ra đời.

Ngày 22 tháng 8 năm 1945, tại số 4 phố Đinh Lễ, nhà báo Xuân Thủy triệu tập một số thanh niên trí thức để xây dựng các cơ quan thông tin quốc gia. Trần Lâm được giao phụ trách Đài Tiếng nói Việt Nam; Trần Kim Xuyến phụ trách Việt Nam Thông tấn xã.

Ngày 15 tháng 9 năm 1945, từ Đài vô tuyến Bạch Mai, Việt Nam Thông tấn xã phát đi toàn văn Tuyên ngôn Độc lập cùng danh sách Chính phủ lâm thời bằng ba thứ tiếng: Việt, Anh và Pháp. Những bản tin ấy đánh dấu sự ra đời của cơ quan thông tấn quốc gia.

Trần Kim Xuyến được bổ nhiệm làm Phó Giám đốc Nha Thông tin Việt Nam, trực tiếp điều hành Việt Nam Thông tấn xã. Khi ấy ông mới ngoài hai mươi tuổi, nhưng đã phải tham gia xây dựng một bộ máy hoàn toàn mới trong điều kiện thiếu người, thiếu thiết bị và luôn bị đối phương tìm cách phá hoại.

Ngày 6 tháng 1 năm 1946, Trần Kim Xuyến được bầu làm đại biểu Quốc hội khóa I. Tuy nhiên, công việc thông tin vẫn là nhiệm vụ thường xuyên của ông.

Toàn quốc kháng chiến bùng nổ ngày 19 tháng 12 năm 1946. Các cơ quan Trung ương phải rời Hà Nội, đưa máy móc và tài liệu về những vùng an toàn. Việt Nam Thông tấn xã cũng bắt đầu một cuộc trường chinh đặc biệt. Trong những năm kháng chiến, cơ quan này phải di chuyển địa điểm tới 21 lần để tránh sự truy lùng của quân Pháp nhưng vẫn duy trì dòng thông tin phục vụ Trung ương Đảng và Chính phủ.

Đầu năm 1947, một bộ phận của Nha Thông tin và đài phát sóng đặt tại khu vực chùa Trầm, Chương Mỹ. Đây là vùng có núi đá và hang động, thuận lợi cho việc che giấu máy móc, nhưng vẫn nằm không xa vị trí của quân Pháp.

Ngày 3 tháng 3, sau khi phát hiện sóng vô tuyến phát ra từ khu vực chùa Trầm, quân Pháp huy động lực lượng tiến công.

Trần Kim Xuyến tình nguyện ở lại, đạp xe đi chỉ huy sơ tán. Ông đưa những tài liệu quan trọng tới nơi cất giấu an toàn trong lúc quân địch đã áp sát.

Khi nhiệm vụ gần hoàn tất, ông bị trúng đạn liên thanh tại khu vực Đầm Sen, xã Ngọc Sơn, nay thuộc thị trấn Chúc Sơn. Bị thương nặng, ông vẫn cất tiếng khẳng định nền độc lập của Việt Nam và bày tỏ lòng tin đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh trước khi hy sinh.

Chiếc xe đạp dừng lại bên Đầm Sen. Nhưng những tài liệu ông bảo vệ đã không rơi vào tay quân địch và dòng tin của Việt Nam Thông tấn xã vẫn tiếp tục được phát đi.

Ngày 19 tháng 3 năm 1947, Bộ Nội vụ ban hành giấy truy tặng, ghi nhận Trần Kim Xuyến là một cán bộ mẫn cán, có nhiều năng lực, sáng kiến và công lao trong việc tổ chức Nha Thông tin Việt Nam.

Ngày 23 tháng 4 năm 1949, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký sắc lệnh truy tặng ông Huân chương Kháng chiến hạng nhất. Trần Kim Xuyến được ghi nhận là liệt sĩ đầu tiên của báo chí cách mạng Việt Nam và của Thông tấn xã Việt Nam.

Ông không hy sinh khi đang viết một bài báo hay cầm máy ảnh tại mặt trận. Ông ngã xuống khi bảo vệ những tài liệu giúp cho tiếng nói của một đất nước độc lập không bị dập tắt.

Chuyến xe đạp ngày 3 tháng 3 năm 1947 vì thế không chỉ là một cuộc sơ tán. Đó là cuộc chạy đua giữa thông tin và súng đạn, giữa ý chí bảo vệ tiếng nói dân tộc với âm mưu làm cho tiếng nói ấy phải im lặng.

Người đạp xe đã không trở về, nhưng dòng tin ông bảo vệ vẫn tiếp tục hành trình của mình.