CÔ BA BAY, NGƯỜI NỮ ANH HÙNG GIỮ LỬA ĐẤT MŨI

Trên bản đồ Việt Nam, Cà Mau nằm ở tận cùng phía Nam của Tổ quốc. Nhưng trong những năm tháng chiến tranh, vùng đất ấy không hề đứng ngoài những biến động lớn của lịch sử. Những con sông, cánh rừng, xóm làng và vùng đất ngập nước trở thành nơi nhân dân vừa lao động, vừa che chở cho lực lượng cách mạng và tham gia cuộc đấu tranh kéo dài nhiều năm.

Chính từ vùng đất ấy, một người phụ nữ có vóc dáng nhỏ bé đã trở thành một trong những gương mặt tiêu biểu của phong trào cách mạng Cà Mau.

Đó là Phạm Thị Bay, người mà nhân dân thường gọi bằng cái tên gần gũi: cô Ba Bay.

Bà sinh năm 1939 tại Hưng Mỹ, Cái Nước, Cà Mau. Tuổi trẻ của bà diễn ra trong hoàn cảnh đất nước còn chiến tranh. Từ khi còn rất trẻ, Phạm Thị Bay đã tham gia các hoạt động cách mạng và từng bước trưởng thành trong phong trào tại địa phương.

Ngày 9 tháng 3 năm 1961 là một dấu mốc quan trọng trong cuộc đời bà khi Phạm Thị Bay được kết nạp vào Đảng Lao động Việt Nam, nay là Đảng Cộng sản Việt Nam. Từ đây, hoạt động của bà càng gắn bó chặt chẽ với phong trào cách mạng tại quê hương.

Những năm chiến tranh ở miền Nam là những năm tháng đầy thử thách.

Ở những địa bàn mà lực lượng cách mạng hoạt động, công việc không chỉ là trực tiếp chiến đấu. Một mạng lưới liên lạc phải được duy trì. Cán bộ cần được đưa đón. Tài liệu phải được chuyển đi. Lực lượng phải được bảo đảm về hậu cần. Nhân dân phải được vận động và tổ chức.

Phạm Thị Bay từng đảm nhiệm nhiều công việc khác nhau như giao liên, trinh sát, vận chuyển tài liệu, vận chuyển vũ khí, đưa đón cán bộ và tham gia chiến đấu.

Những nhiệm vụ ấy đòi hỏi sự nhanh nhẹn, kín đáo và khả năng thích ứng với hoàn cảnh.

Một người phụ nữ hoạt động ở vùng sông nước Cà Mau phải hiểu địa bàn, biết dựa vào nhân dân và đặc biệt phải có khả năng tổ chức lực lượng.

Chính trong quá trình ấy, Phạm Thị Bay dần trở thành một cán bộ có vai trò quan trọng tại địa phương.

Năm 1969, bà được giao giữ cương vị Bí thư Xã ủy Hưng Mỹ. Đây là một vị trí đòi hỏi trách nhiệm rất lớn trong bối cảnh chiến tranh.

Hưng Mỹ khi ấy là một địa bàn chiến đấu quyết liệt.

Theo hồi ức được Báo Cà Mau ghi lại, trong thời gian hoạt động tại Hưng Mỹ, bà đã tham gia lãnh đạo phong trào và chỉ đạo lực lượng địa phương đấu tranh tại nhiều khu vực. Bà từng nhắc lại những tháng ngày chiến đấu kéo dài của nhân dân địa phương trong điều kiện lực lượng cách mạng phải đối mặt với những đối thủ có ưu thế về trang bị.

Một trong những điểm đáng chú ý ở Phạm Thị Bay là khả năng tổ chức phong trào dựa vào sức dân.

Chiến tranh không chỉ diễn ra giữa những đơn vị quân sự.

Ở phía sau mỗi hoạt động của lực lượng cách mạng là sự tham gia của nhân dân: người cung cấp thông tin, người che chở cán bộ, người vận chuyển lương thực, người giúp duy trì liên lạc.

Một cán bộ địa phương vì thế phải biết vận động nhân dân và xây dựng niềm tin.

Phạm Thị Bay đã dành nhiều năm hoạt động trong môi trường ấy.

Theo Báo Cà Mau, bà từng phát động phong trào “cả làng kháng chiến”, tổ chức nhân dân tham gia bảo vệ địa bàn và xây dựng thế trận tại cơ sở. Trong quá trình hoạt động, bà cũng làm công tác vận động, tuyên truyền và địch vận để hỗ trợ phong trào cách mạng.

Đó là một cách đấu tranh rất đặc thù của chiến tranh nhân dân.

Không phải mọi đóng góp đều diễn ra trên chiến trường.

Có những thắng lợi bắt đầu từ một cuộc vận động nhân dân.

Có những nhiệm vụ thành công nhờ một người giao liên hoàn thành đúng lúc.

Có những cán bộ được bảo vệ nhờ sự tin tưởng của một gia đình.

Và có những địa bàn giữ được phong trào nhờ sự bền bỉ của những người cán bộ cơ sở.

Phạm Thị Bay trưởng thành từ chính môi trường đó.

Năm 1973, bà được điều chuyển về làm Bí thư Đảng ủy xã Tân Hưng Đông. Đây là địa bàn có Chi khu Cái Nước, một khu vực có ý nghĩa quan trọng trong hoạt động quân sự và chính trị tại địa phương.

Tại Tân Hưng Đông, bà tiếp tục tham gia lãnh đạo phong trào.

Những năm cuối của cuộc kháng chiến chống Mỹ đang đến gần. Cục diện chiến tranh từng bước thay đổi, nhưng công việc ở cơ sở vẫn rất nặng nề.

Đối với những cán bộ như Phạm Thị Bay, đây là thời điểm phải chuẩn bị cho một giai đoạn quyết định.

Không chỉ cần duy trì lực lượng, còn phải giữ vững tinh thần của nhân dân và chuẩn bị những điều kiện cần thiết để địa phương có thể tự mình đứng lên khi thời cơ đến.

Năm 1975, thời cơ lịch sử xuất hiện.

Cuộc Tổng tiến công và nổi dậy mùa Xuân diễn ra trên nhiều chiến trường.

Ở Cà Mau, lực lượng cách mạng và nhân dân cũng bước vào những ngày quyết định.

Phạm Thị Bay tham gia lãnh đạo phong trào tại Tân Hưng Đông trong thời điểm đó.

Theo những hồi ức được Báo Cà Mau ghi lại, bà đã cùng lực lượng địa phương tham gia quá trình giải phóng Chi khu Cái Nước. Sau đó, tin chiến thắng lan rộng, Cà Mau cùng nhiều địa phương khác ở miền Nam lần lượt bước vào ngày toàn thắng.

Ngày 30 tháng 4 năm 1975, chiến tranh kết thúc.

Đất nước bước vào một thời kỳ mới.

Đối với Phạm Thị Bay, đó là thời điểm mà những năm tháng chiến đấu đã đi qua, nhưng trách nhiệm đối với quê hương vẫn chưa kết thúc.

Sau ngày thống nhất, bà tiếp tục công tác.

Năm 1980, bà giữ cương vị Phó Bí thư Huyện ủy Cái Nước. Đến năm 1989, bà nghỉ hưu.

Như vậy, cuộc đời hoạt động của Phạm Thị Bay không dừng lại ở chiến tranh.

Bà tiếp tục tham gia công tác trong những năm đất nước hòa bình, chứng kiến quê hương từng bước khôi phục và phát triển.

Từ một nữ cán bộ hoạt động ở cơ sở trong chiến tranh, bà trở thành một trong những người tiếp tục góp sức xây dựng quê hương sau ngày thống nhất.

Những năm sau này, dù tuổi cao, Phạm Thị Bay vẫn được người dân địa phương nhắc đến với sự kính trọng.

Báo Cà Mau cho biết bà là một trong những nữ Anh hùng LLVTND tiêu biểu của tỉnh và hiện vẫn được chính quyền, các cơ quan, đoàn thể đến thăm hỏi, chăm lo. Năm 2026, các đoàn công tác tiếp tục đến thăm bà tại gia đình ở ấp Rau Dừa B, xã Hưng Mỹ.

Hình ảnh một người phụ nữ đã bước qua tuổi tám mươi nhưng vẫn được thế hệ sau tìm đến để nghe lại những câu chuyện về chiến tranh khiến người ta có thể nhìn lịch sử từ một góc độ khác.

Lịch sử không chỉ nằm trong những chiến dịch lớn.

Lịch sử còn nằm trong ký ức của những con người đã trực tiếp trải qua nó.

Một câu chuyện kể của người từng sống trong chiến tranh có thể giúp thế hệ sau hình dung rõ hơn về những năm tháng mà sách giáo khoa chỉ có thể ghi lại bằng những dòng ngắn gọn.

Phạm Thị Bay chính là một nhân chứng như vậy.

Cuộc đời bà còn cho thấy vai trò của phụ nữ trong chiến tranh.

Trong những năm tháng chống Mỹ, phụ nữ không chỉ đảm nhiệm công việc hậu phương. Nhiều người tham gia trực tiếp vào hoạt động cách mạng, làm giao liên, trinh sát, cán bộ cơ sở, vận động quần chúng và chiến đấu.

Họ phải đảm nhận những công việc khó khăn trong điều kiện đặc biệt.

Phạm Thị Bay là một trong những người phụ nữ như thế.

Nhưng điều đáng chú ý là sau chiến tranh, bà không chỉ được nhớ đến như một người từng chiến đấu.

Bà còn được nhớ đến như một cán bộ cơ sở gắn bó lâu dài với quê hương.

Đó là một hành trình kéo dài từ chiến tranh sang hòa bình.

Từ những ngày hoạt động bí mật đến những năm công tác công khai.

Từ một người phụ nữ trẻ giữa vùng đất chiến tranh đến một người bà được thế hệ sau đến thăm và tri ân.

Những đóng góp của Phạm Thị Bay đã được Nhà nước ghi nhận bằng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Đây là sự ghi nhận đối với những thành tích đặc biệt xuất sắc của bà trong sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc.

Ngày nay, khi chiến tranh đã lùi xa, những câu chuyện như của Phạm Thị Bay vẫn có ý nghĩa.

Không phải để thế hệ trẻ sống trong quá khứ.

Mà để hiểu rằng cuộc sống hòa bình hiện tại được xây dựng trên nền tảng của rất nhiều thế hệ đã từng trải qua những năm tháng khó khăn.

Một lớp học bình thường.

Một con đường đến trường.

Một gia đình được sống yên ổn.

Một người trẻ có thể lựa chọn nghề nghiệp và tương lai.

Những điều ấy tưởng như rất bình thường, nhưng đối với những người từng sống trong chiến tranh, đó là những giá trị đặc biệt quý giá.

Phạm Thị Bay đã dành tuổi trẻ của mình cho một giai đoạn lịch sử đầy biến động.

Sau đó, bà tiếp tục dành những năm tháng còn lại để phục vụ quê hương trong thời bình.

Vì thế, câu chuyện về cô Ba Bay không chỉ là câu chuyện về một nữ Anh hùng.

Đó còn là câu chuyện về một người phụ nữ Nam Bộ đã đi qua một giai đoạn lịch sử dài của đất nước.

Từ chiến tranh đến hòa bình.

Từ những năm tháng gian khổ đến cuộc sống hôm nay.

Và từ một người trực tiếp tham gia cuộc đấu tranh đến một nhân chứng sống của lịch sử.

Phạm Thị Bay – cô Ba Bay của vùng đất Cà Mau – đã dành tuổi trẻ cho những năm tháng chiến tranh và tiếp tục cống hiến trong những năm đất nước hòa bình. Từ người cán bộ cơ sở, người giao liên, người tham gia đấu tranh đến nữ Bí thư Xã ủy, rồi tiếp tục công tác sau ngày thống nhất, cuộc đời bà gắn chặt với quê hương và những biến chuyển lớn của đất nước. Danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân là sự ghi nhận đối với những đóng góp đặc biệt của bà. Nhưng có lẽ điều còn lại sâu sắc hơn trong ký ức của người dân là hình ảnh một người phụ nữ Cà Mau kiên cường, đã đi qua chiến tranh và trở thành một nhân chứng sống để kể lại câu chuyện của cả một thế hệ.