Cô ba Định

Trong lịch sử cách mạng Việt Nam, có những người phụ nữ không chỉ tham gia kháng chiến mà còn trực tiếp giữ những trọng trách quan trọng trong tổ chức và chỉ huy phong trào. Nguyễn Thị Định là một trong những người như vậy.

Tên tuổi của bà gắn chặt với quê hương Bến Tre, với phong trào Đồng Khởi năm 1960, với lực lượng “Đội quân tóc dài” và với cuộc đấu tranh của phụ nữ miền Nam trong những năm chiến tranh.

Nguyễn Thị Định sinh ngày 15 tháng 3 năm 1920 tại xã Lương Hòa, huyện Giồng Trôm, tỉnh Bến Tre. Bà là con út trong một gia đình nông dân nghèo nhưng có truyền thống yêu nước. Gia đình đông anh chị em nên tuổi thơ của bà không có điều kiện học hành đầy đủ. Người anh trai đã dạy bà học chữ tại nhà.

Ngay từ khi còn trẻ, Nguyễn Thị Định đã chứng kiến cuộc sống khó khăn của người dân dưới chế độ thuộc địa. Bến Tre khi ấy là một vùng quê mà phong trào yêu nước đã có truyền thống lâu đời. Những câu chuyện về các cuộc đấu tranh chống thực dân và tinh thần yêu nước của người dân địa phương đã ảnh hưởng sâu sắc đến cô gái trẻ.

Năm 1936, khi mới 16 tuổi, Nguyễn Thị Định bắt đầu tham gia hoạt động cách mạng thông qua phong trào Đông Dương Đại hội.

Đây là bước ngoặt quan trọng trong cuộc đời bà.

Từ một cô gái nông dân ở Bến Tre, Nguyễn Thị Định dần trở thành một cán bộ hoạt động trong phong trào cách mạng. Bà tham gia tuyên truyền, vận động nhân dân và xây dựng cơ sở.

Hai năm sau, vào tháng 10 năm 1938, bà được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương. Khi ấy, Nguyễn Thị Định mới 18 tuổi.

Cuộc đời hoạt động cách mạng của bà từ đó bước vào một giai đoạn nguy hiểm hơn.

Năm 1939, Nguyễn Thị Định lập gia đình với ông Nguyễn Văn Bích, một cán bộ cách mạng hoạt động tại Bến Tre. Hai người cùng tham gia phong trào trong điều kiện chính quyền thực dân tăng cường đàn áp.

Nhưng cuộc sống gia đình của họ không kéo dài.

Ngày 4 tháng 10 năm 1939, khi con trai của Nguyễn Thị Định mới được ba ngày tuổi, chồng bà bị mật thám Pháp bắt.

Nguyễn Thị Định chỉ được bồng con đến nhà tù thăm chồng một lần. Sau đó, ông Nguyễn Văn Bích bị đày ra Côn Đảo. Từ đó, hai vợ chồng không còn cơ hội gặp lại nhau.

Năm 1940, Nguyễn Thị Định cũng bị bắt. Khi ấy bà đang nuôi con nhỏ.

Thực dân Pháp đưa bà vào tù và sau đó đày đến nhà tù Bà Rá. Trong thời gian bị giam, bà nhận được tin chồng đã hy sinh ngoài Côn Đảo.

Đó là một cú sốc rất lớn đối với một người phụ nữ còn trẻ.

Nguyễn Thị Định mất chồng, phải xa con và phải chịu cảnh tù đày. Nhưng chính trong hoàn cảnh ấy, ý chí của bà càng trở nên mạnh mẽ.

Năm 1943, bà được trả tự do.

Sau khi ra tù, Nguyễn Thị Định trở lại hoạt động cách mạng.

Cách mạng Tháng Tám năm 1945 thành công mở ra một thời kỳ mới. Nguyễn Thị Định tham gia xây dựng chính quyền và tổ chức phong trào ở Bến Tre.

Khi thực dân Pháp quay trở lại tiến hành chiến tranh, bà tiếp tục hoạt động trong lực lượng kháng chiến Nam Bộ.

Trong những năm chống Pháp, Nguyễn Thị Định đảm nhiệm nhiều nhiệm vụ tại Bến Tre và trở thành một cán bộ có kinh nghiệm trong việc tổ chức phong trào quần chúng.

Bà hiểu rất rõ sức mạnh của nhân dân.

Một cuộc kháng chiến không thể chỉ dựa vào những người cầm súng. Phía sau bộ đội còn có những người dân vận chuyển lương thực, che giấu cán bộ, đưa tin, cứu thương binh và xây dựng cơ sở.

Nguyễn Thị Định đặc biệt chú trọng đến việc vận động phụ nữ tham gia cách mạng.

Sau Hiệp định Genève năm 1954, đất nước tạm thời bị chia cắt. Ở miền Nam, chính quyền Việt Nam Cộng hòa và các lực lượng chống cộng tiến hành nhiều hoạt động nhằm truy bắt những người từng tham gia kháng chiến chống Pháp.

Nguyễn Thị Định tiếp tục ở lại miền Nam hoạt động.

Đây là một thời kỳ cực kỳ nguy hiểm.

Các cơ sở cách mạng phải hoạt động bí mật. Cán bộ thường xuyên phải di chuyển, thay đổi nơi ở và tìm cách giữ liên lạc với quần chúng.

Trong hoàn cảnh đó, Nguyễn Thị Định được giao những nhiệm vụ ngày càng quan trọng.

Đến cuối những năm 1950, tình hình ở miền Nam ngày càng căng thẳng. Nhiều người dân tham gia đấu tranh chính trị, chống lại các chính sách mà họ cho là đàn áp lực lượng cách mạng.

Bến Tre trở thành một trong những địa phương có phong trào quần chúng mạnh.

Nguyễn Thị Định đóng vai trò quan trọng trong việc tổ chức và phát triển phong trào tại đây.

Đầu năm 1960, phong trào Đồng Khởi bùng nổ ở Bến Tre và nhanh chóng lan rộng.

Nguyễn Thị Định là một trong những cán bộ lãnh đạo chủ chốt của phong trào.

Điểm đặc biệt của Đồng Khởi Bến Tre là sự kết hợp giữa đấu tranh chính trị và đấu tranh vũ trang. Người dân ở nhiều địa phương nổi dậy phá thế kìm kẹp, giành quyền làm chủ ở cơ sở và xây dựng lực lượng cách mạng.

Trong phong trào đó, phụ nữ đóng vai trò rất nổi bật.

Nguyễn Thị Định đã góp phần tổ chức phụ nữ thành một lực lượng chính trị mạnh. Những người phụ nữ Bến Tre không chỉ làm công tác hậu cần mà còn trực tiếp tham gia đấu tranh, vận động binh lính, bảo vệ cơ sở và hỗ trợ lực lượng vũ trang.

Từ phong trào ấy hình thành hình ảnh nổi tiếng của “Đội quân tóc dài”.

Đây là cách gọi lực lượng phụ nữ tham gia đấu tranh ở miền Nam, đặc biệt nổi bật tại Bến Tre. Họ không phải là một đội quân theo nghĩa thông thường, bởi nhiều người không mang quân phục và không trực tiếp sử dụng vũ khí.

Vũ khí của họ nhiều khi chính là sức mạnh của đông đảo phụ nữ trong cộng đồng.

Họ tổ chức các cuộc đấu tranh tập thể, bao vây đồn bốt, vận động binh lính, phản đối bắt bớ và đòi quyền lợi cho người dân.

Nguyễn Thị Định trở thành một trong những người tổ chức và lãnh đạo lực lượng này.

Phong trào Đồng Khởi năm 1960 tạo ra bước chuyển lớn ở Bến Tre và nhiều vùng nông thôn miền Nam. Từ một phong trào địa phương, nó góp phần thúc đẩy sự phát triển của lực lượng cách mạng ở miền Nam.

Sau Đồng Khởi, Nguyễn Thị Định tiếp tục đảm nhiệm nhiều trọng trách.

Bà trở thành một cán bộ lãnh đạo quan trọng của phong trào cách mạng miền Nam và tham gia xây dựng lực lượng vũ trang.

Trong những năm chiến tranh tiếp theo, bà được giao giữ cương vị Phó Tư lệnh Quân giải phóng miền Nam Việt Nam.

Đây là một vị trí đặc biệt trong lịch sử quân sự Việt Nam, bởi Nguyễn Thị Định là một trong những nữ cán bộ quân sự cấp cao nhất của lực lượng cách mạng miền Nam.

Điều đáng chú ý là bà không chỉ tham gia công tác quân sự.

Nguyễn Thị Định luôn chú trọng đến vai trò của phụ nữ trong chiến tranh. Bà hiểu rằng phụ nữ miền Nam có thể đảm nhiệm rất nhiều công việc: từ vận động quần chúng, liên lạc, hậu cần cho đến trực tiếp chiến đấu.

Trong những năm chiến tranh ác liệt, lực lượng phụ nữ dưới sự lãnh đạo của phong trào cách mạng đã tham gia vào rất nhiều hoạt động.

Có những người làm giao liên.

Có những người vận chuyển lương thực.

Có những người nuôi giấu cán bộ.

Có những người làm công tác cứu thương.

Và cũng có những người trực tiếp cầm súng.

Nguyễn Thị Định luôn là người động viên và tổ chức lực lượng ấy.

Sau ngày đất nước thống nhất năm 1975, bà tiếp tục đảm nhiệm những trọng trách lớn.

Bà trở thành Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam, tiếp tục dành nhiều tâm huyết cho công tác phụ nữ. Sau đó, bà giữ chức Phó Chủ tịch Hội đồng Nhà nước.

Như vậy, cuộc đời Nguyễn Thị Định có một hành trình rất đặc biệt.

Bà bắt đầu từ một cô gái nông dân ở Bến Tre.

Năm 16 tuổi tham gia cách mạng.

Năm 18 tuổi vào Đảng.

Bị bắt và tù đày.

Mất chồng trong kháng chiến.

Sau đó trở lại hoạt động.

Lãnh đạo phong trào Đồng Khởi.

Tổ chức lực lượng phụ nữ.

Trở thành Phó Tư lệnh Quân giải phóng miền Nam.

Và sau ngày đất nước thống nhất, tiếp tục đảm nhiệm những trọng trách quan trọng của Nhà nước và tổ chức phụ nữ.

Đó là một cuộc đời kéo dài hơn bảy thập niên, trong đó có hơn nửa thế kỷ hoạt động cách mạng.

Ngày 26 tháng 8 năm 1992, Nguyễn Thị Định qua đời, hưởng thọ 72 tuổi.

Sau khi bà mất, tên tuổi Nguyễn Thị Định tiếp tục được nhắc đến trong lịch sử cách mạng Việt Nam và lịch sử phụ nữ Việt Nam.

Nhiều đường phố, trường học và công trình được đặt tên theo bà.

Tại quê hương Bến Tre, Khu lưu niệm Nguyễn Thị Định trở thành nơi tưởng nhớ người nữ tướng của quê hương Đồng Khởi. Năm 2025, nhân dịp kỷ niệm 105 năm ngày sinh của bà, nhiều hoạt động tưởng niệm và hội thảo khoa học đã được tổ chức để nhìn lại cuộc đời và sự nghiệp của Nguyễn Thị Định.

Điều làm nên sự đặc biệt của Nguyễn Thị Định không chỉ là những chức vụ bà từng đảm nhiệm.

Đó còn là cách bà bước vào lịch sử.

Bà không sinh ra trong một gia đình quyền quý.

Bà là con út của một gia đình nông dân nghèo ở Bến Tre.

Không được học hành đầy đủ, nhưng bà tự học, tự rèn luyện và trưởng thành qua thực tiễn cách mạng.

Ngay từ tuổi thiếu niên, bà đã lựa chọn con đường đầy nguy hiểm.

Khi bị bắt, bà không từ bỏ.

Khi mất chồng, bà không rời bỏ phong trào.

Khi đất nước bước vào chiến tranh mới, bà tiếp tục nhận nhiệm vụ.

Và khi phụ nữ miền Nam đứng lên đấu tranh, bà đã góp phần biến sức mạnh của những người phụ nữ bình thường thành một lực lượng chính trị có tổ chức.

Câu chuyện về Nguyễn Thị Định vì thế không chỉ là câu chuyện của một nữ tướng.

Đó còn là câu chuyện về vai trò của phụ nữ trong lịch sử chiến tranh và cách mạng Việt Nam.

Những người phụ nữ Bến Tre với mái tóc dài, với những cuộc đấu tranh tưởng như không có vũ khí, đã trở thành một hình ảnh nổi bật của phong trào Đồng Khởi.

Đằng sau hình ảnh ấy là người phụ nữ có bí danh Ba Định – người đã dành cả tuổi trẻ và phần lớn cuộc đời cho cách mạng.

Nguyễn Thị Định (1920–1992) được lịch sử ghi nhớ như một nữ tướng anh hùng, một người lãnh đạo có uy tín và đặc biệt là một biểu tượng của phong trào phụ nữ miền Nam.

Từ quê hương Lương Hòa của Bến Tre, tên tuổi bà đã đi vào lịch sử cùng phong trào Đồng Khởi và hình ảnh “Đội quân tóc dài”.

Nếu những chiến sĩ ngoài mặt trận dùng súng để chiến đấu, thì hàng vạn phụ nữ miền Nam cũng có những cách chiến đấu riêng của mình.

Và Nguyễn Thị Định chính là một trong những người đã góp phần tổ chức, dẫn dắt sức mạnh ấy thành một lực lượng quan trọng trong cuộc kháng chiến.

Đó là lý do mà hơn ba mươi năm sau ngày bà qua đời, mỗi khi nhắc đến Đồng Khởi Bến Tre, người ta vẫn nhớ đến tên Nguyễn Thị Định – cô Ba Định, người phụ nữ đã dành trọn tuổi trẻ và cuộc đời cho quê hương, đất nước.