Cô Chín Nón Lá – Đường Kim Mũi Chỉ Và Vành Nón Giao Liên

Trong căn nhà nhỏ lợp ngói âm dương, cô Chín (71 tuổi) đang mải mê chuốt từng vành tre non, xâu kim khâu những lớp lá chuối khô trắng muốt để làm nón lá. Đôi bàn tay khéo léo của cô lách mũi kim cước luồn qua những mắt tre đều tăm tắp, tạo nên những chiếc nón bài thơ mộc mạc nhưng thanh tú. Công việc làm nón lá đòi hỏi sự kiên nhẫn, tĩnh tâm tuyệt đối. Ít ai biết, chiếc nón lá bình dị ấy trong quá khứ từng là "vũ khí" sống còn, là công cụ truyền tin bí mật của cô Chín khi cô còn là một nữ giao liên nội thành mưu trí, dũng cảm thời chống Mỹ.

Những năm 1970, dưới vỏ bọc một cô thôn nữ đội nón lá ra chợ bán mớ rau, con cá, cô Chín lọt qua hàng chục trạm gác của cảnh sát dã chiến. "Chiếc nón lá bây giờ chỉ để che mưa che nắng cho mấy bà, mấy chị ra đồng. Chứ nón lá ngày đó là mạng sống của tổ chức," cô Chín cắn đứt sợi cước mỏng, vuốt ve vành nón tròn vành vạnh. "Tài liệu mật, bản đồ căn cứ địch được cuộn nhỏ bằng đầu tăm, giấu tinh vi vào giữa các lớp lá cọ, hoặc nhét trong vành nón tre. Ám hiệu liên lạc cũng bằng nón: Nón đội hơi nghiêng che nửa mặt là an toàn, nón cất phía sau lưng là có động, phải rút ngay. Đi giữa bầy lang sói, mặt phải tỉnh bơ cười nói, nhưng mồ hôi lạnh ướt sũng lưng áo. Chết thì không sợ, chỉ sợ tài liệu rơi vào tay địch."

Đất nước giải phóng, nữ giao liên kiên cường ngày nào trở về với cuộc sống bình dị, chọn nghề chằm nón lá thủ công để giữ nếp quê. "Mỗi đường kim mũi chỉ khâu nón bây giờ là dì đang khâu lại sự bình yên. Chiếc nón không còn mang vác những bí mật sống còn, không còn là ám hiệu báo nguy nữa. Nó trở về đúng với vẻ đẹp hiền hòa của nó, che chở cho khuôn mặt chịu thương chịu khó của những người mẹ, người chị miệt vườn. Nhìn những chiếc nón lá tui làm ra thấp thoáng trên bến đò Cổ Chiên, tui thấy một Việt Nam thanh bình như chưa từng có bóng dáng của chiến tranh," cô Chín mỉm cười, khẽ lấy chiếc nón mới tinh quạt quạt những luồng gió mát rượi.