CÔ GÁI CAN LỘC TRƯỚC NGÀY LÊN ĐƯỜNG

Võ Thị Tần sinh năm 1944 tại vùng quê Can Lộc, Hà Tĩnh. Khi chị chào đời, chiến tranh vẫn phủ bóng lên nhiều miền đất nước. Những năm thơ ấu của chị đi qua thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp; đến tuổi trưởng thành, đất nước vẫn bị chia cắt và miền Bắc bước vào những năm tháng vừa sản xuất vừa chi viện cho chiến trường miền Nam. Ở một vùng quê mà đường làng, đồng ruộng và những mái nhà gần nhau, chiến tranh không phải câu chuyện chỉ được nghe qua đài. Nó hiện diện qua những đợt huy động dân công, qua người thân lên đường và qua những chuyến xe phải vượt đường xa.

Can Lộc nằm trên những tuyến giao thông quan trọng của Hà Tĩnh. Đường đi qua đây không chỉ phục vụ người dân địa phương mà còn nối những vùng hậu phương với tuyến vận tải hướng về phía nam. Khi cuộc chiến tranh phá hoại bằng không quân của Mỹ mở rộng ra miền Bắc, đường sá, cầu cống và những ngã rẽ trên địa bàn trở thành mục tiêu đánh phá. Người dân quen với việc vừa sản xuất vừa khắc phục hậu quả bom đạn, với cảnh đường vừa được sửa lại có thể bị đánh hỏng trong một đợt không kích khác.

Ở miền Bắc những năm ấy, việc bảo đảm giao thông không phải công việc riêng của một ngành. Người nông dân góp ngày công, thanh niên tham gia những đội hình chuyên trách, bộ đội và công nhân giao thông phối hợp trên các tuyến đường. Những người như Võ Thị Tần đứng ở nơi tất cả những nỗ lực ấy gặp nhau: nếu đường không thông, công sức từ các vùng phía sau khó đến được nơi cần đến. Vì vậy, khi nhìn lại tuổi trẻ của chị, phải thấy cả hoàn cảnh rộng lớn của một đất nước đang huy động sức người và sức của cho chiến tranh.

Võ Thị Tần lớn lên trong không khí ấy. Những bài viết tưởng niệm sau này nhắc chị như một cô gái nhanh nhẹn, có tinh thần trách nhiệm, được đồng đội tin cậy. Tuy nhiên, các nguồn công khai không ghi đầy đủ chuyện học hành, những cuộc trò chuyện trong gia đình hay ngày chị quyết định rời nhà. Vì thế, không thể kể như đã biết chị đứng ở cổng làng nói lời chia tay ra sao, hoặc ai là người cuối cùng tiễn chị. Điều có thể khẳng định là chị đã bước vào lực lượng thanh niên xung phong trong thời kỳ Hà Tĩnh trở thành một trong những trọng điểm giao thông ác liệt.

Để hiểu lựa chọn của thế hệ Võ Thị Tần, cũng cần nhớ rằng thanh niên xung phong khi ấy thường làm nhiệm vụ trong điều kiện phương tiện còn thiếu. Máy móc cơ giới không phải lúc nào cũng có thể đến ngay sau một đợt ném bom; con người phải sử dụng sức lao động và những dụng cụ đơn sơ để khôi phục mặt đường. Việc làm ấy không có ranh giới rõ ràng giữa tiền tuyến và hậu phương. Nơi người lao động đứng có thể lập tức trở thành mục tiêu của bom đạn, dù trong tay họ không có vũ khí chiến đấu.

Thanh niên xung phong không phải lực lượng chỉ làm công việc phía sau trận tuyến. Họ có mặt ngay tại những con đường bị đánh phá, nơi máy bay có thể trở lại bất cứ lúc nào. Nhiệm vụ thường là san lấp hố bom, sửa mặt đường, khơi rãnh thoát nước, làm hầm trú ẩn và hướng dẫn xe đi qua điểm nguy hiểm. Người làm đường phải hiểu rằng nếu chậm một đêm, cả đoàn xe phía sau có thể phải nằm lại; nếu một đoạn đường không thông, việc vận chuyển lương thực, thuốc men và trang bị sẽ bị ảnh hưởng.

Đối với một cô gái ở tuổi ngoài hai mươi, lựa chọn ấy có nghĩa là đổi những công việc quen thuộc lấy những ca trực giữa bom đạn. Đôi tay từng quen với việc đồng áng sẽ cầm cuốc, xẻng và những dụng cụ làm đường; những bước chân từng đi trên lối xóm sẽ phải di chuyển trên mặt đường bị cày xới. Không phải ngày nào cũng có trận bom lớn, nhưng ngày nào cũng cần chuẩn bị cho nguy cơ ấy. Chính sự đều đặn của công việc tạo nên sức bền của lực lượng.

Trong những tài liệu tưởng niệm, tên tuổi người chỉ huy thường được nhắc đến trước, nhưng một tiểu đội chỉ hoạt động được nhờ tất cả thành viên. Từng người đều có phần việc, từng người đều góp sức vào tiến độ chung. Sự phối hợp ấy đặc biệt quan trọng khi phải tận dụng khoảng thời gian ngắn giữa hai đợt máy bay xuất hiện. Nếu không biết làm cùng nhau, một nhóm người dù rất quyết tâm cũng khó hoàn thành nhiệm vụ bảo đảm giao thông ở một trọng điểm như Đồng Lộc.

Khi sau này người ta gọi Võ Thị Tần là Tiểu đội trưởng của mười cô gái Đồng Lộc, tên chị gắn với một buổi chiều tháng bảy năm 1968. Nhưng trước buổi chiều ấy là cả quãng đời của một người con gái Hà Tĩnh đã lớn lên cùng những thay đổi của đất nước. Chị không bước vào lịch sử trong một khoảnh khắc đơn độc. Con đường dẫn chị đến Đồng Lộc bắt đầu từ vùng quê Can Lộc, từ cuộc sống của một thế hệ trẻ phải trưởng thành sớm trong chiến tranh.