Cô gái ga Vinh

Cô gái ga Vinh

Cô bé Lê Nữ Minh Hồng sinh năm 1939 ở Sài Gòn, và khi mẹ bị bắt vào mùa hè năm sau thì cô mới chỉ hơn một tuổi, cái tuổi mà người ta chưa kịp giữ lại chút ký ức nào về khuôn mặt của mẹ mình. Lớn lên, cô biết về mẹ qua lời kể của bà ngoại, của các dì, qua những trang sách người khác viết, cũng giống như hàng triệu người Việt Nam khác vẫn biết về bà qua tên một con đường, một ngôi trường hay một bài học lịch sử.

Mẹ của cô là Nguyễn Thị Minh Khai, người phụ nữ sống chưa đầy ba mươi mốt năm mà đã đi qua Vinh, Hồng Kông, Moscow rồi Sài Gòn, từng ngồi trong hội trường của Quốc tế Cộng sản và cũng từng ngồi trong những phòng giam chật chội nhất của chính quyền thực dân. Muốn hiểu bà, có lẽ phải bắt đầu từ một thành phố nhỏ có nhà ga xe lửa ở miền Trung, nơi bà đã lớn lên.

Bà tên thật là Nguyễn Thị Vịnh, sinh ngày 1 tháng 11 năm 1910 tại thành phố Vinh, Nghệ An. Cha bà là ông Nguyễn Huy Bình, một viên thông phán làm việc ở nhà ga xe lửa Vinh, mẹ là bà Đặng Thị Quỳnh, buôn bán nhỏ để lo thêm cho gia đình, và tuổi thơ của bà trôi qua giữa một thành phố đang đông dần những người thợ, người phu từ các làng quê đổ về làm ở nhà máy, nhà ga.

Vinh những năm hai mươi của thế kỷ trước không phải là một nơi yên ả, bởi xứ Nghệ vốn là quê hương của Phan Bội Châu và của nhiều nhà nho từng bị tù đày, nên tin tức về các phong trào yêu nước lan đi rất nhanh qua những tờ báo, những cuốn sách được chuyền tay nhau trong giới học trò. Cô nữ sinh Nguyễn Thị Vịnh đọc những cuốn sách ấy, tham gia những buổi bàn chuyện nước, rồi chẳng bao lâu sau thì gia nhập Tân Việt Cách mạng Đảng, một tổ chức của thanh niên yêu nước ở miền Trung lúc bấy giờ.

Gia đình bà không giàu, cũng chẳng thuộc hàng quan lại có thế lực, nên việc một người con gái mới mười bảy, mười tám tuổi dành thời gian đi hoạt động bí mật hẳn khiến người lớn trong nhà không khỏi lo lắng. Thế nhưng bà đã chọn con đường ấy từ rất sớm, và đến năm 1930, khi Đảng Cộng sản Việt Nam vừa ra đời, bà trở thành một trong những đảng viên nữ đầu tiên.

Cũng trong năm ấy, bà được cử sang Hồng Kông làm việc tại Văn phòng Viễn Đông của Quốc tế Cộng sản, có thời gian làm việc gần gũi với Nguyễn Ái Quốc. Công việc của bà khi ấy không có gì hào nhoáng, chủ yếu là giao liên, chép tài liệu, giữ liên lạc giữa những người hoạt động bí mật, nhưng chỉ cần một sơ suất nhỏ là cả một đường dây có thể bị lộ, và chính điều đó đã xảy ra vào năm 1931, khi bà bị cảnh sát Anh ở Hồng Kông bắt giam.

Sau khi được trả tự do, bà không về nước mà tiếp tục ở lại hoạt động, rồi đến năm 1934 thì được cử sang Liên Xô học tập tại Trường Đại học Phương Đông ở Moscow. Mùa hè năm 1935, Đại hội lần thứ VII của Quốc tế Cộng sản họp tại Moscow, và đoàn đại biểu của Đảng Cộng sản Đông Dương gồm ba người là Lê Hồng Phong, Hoàng Văn Nọn và Nguyễn Thị Minh Khai, nghĩa là cô nữ sinh ga Vinh năm nào giờ đã ngồi giữa đại biểu của mấy chục quốc gia, mang theo câu chuyện về những người lao động ở một xứ thuộc địa nhỏ bé bên kia châu Á.

Cũng ở Moscow, bà kết hôn với Lê Hồng Phong, người đồng chí cùng đoàn, và đó có lẽ là những tháng ngày yên ổn hiếm hoi trong cuộc đời của cả hai người, bởi chẳng bao lâu sau, họ lần lượt trở về nước để tiếp tục công việc còn dang dở.

Cuối năm 1937, bà về đến Sài Gòn, rồi sau đó giữ chức Bí thư Thành ủy Sài Gòn – Chợ Lớn. Đó là những năm phong trào dân chủ đang lên, báo chí công khai được phép xuất bản, các cuộc mít tinh, bãi công nổ ra liên tiếp, và bà đi khắp các xóm thợ, các nhà máy để gặp gỡ, vận động công nhân, đặc biệt dành nhiều tâm sức cho phong trào phụ nữ, vì bà hiểu rằng người phụ nữ lao động thời ấy chịu thiệt thòi gấp mấy lần người khác.

Năm 1939, bà sinh con gái đầu lòng giữa những ngày hoạt động bí mật, đúng vào lúc chồng bà là Lê Hồng Phong đang bị chính quyền thực dân bắt bớ, giam giữ. Rồi Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ, chính quyền thực dân quay sang đàn áp gắt gao, những người cộng sản lần lượt bị bắt, và ngày 30 tháng 7 năm 1940, đến lượt bà bị bắt tại Sài Gòn, từ đó không còn được trở lại những xóm thợ quen thuộc nữa.

Bà bị giam ở Khám Lớn Sài Gòn, bị tra hỏi suốt nhiều tháng liền, nhưng mật thám Pháp không moi được thông tin gì về tổ chức. Cuối năm 1940, cuộc Khởi nghĩa Nam Kỳ nổ ra rồi bị đàn áp đẫm máu, và chính quyền thực dân lấy cớ đó để đưa những người lãnh đạo cộng sản đang bị giam ra tòa, trong đó có bà, dù khi khởi nghĩa nổ ra thì bà đã ở trong tù từ lâu.

Tòa án quân sự kết án tử hình Nguyễn Thị Minh Khai, và sáng ngày 28 tháng 8 năm 1941, bà bị đưa ra xử bắn tại Ngã ba Giồng, Hóc Môn, cùng với Nguyễn Văn Cừ, Hà Huy Tập, Võ Văn Tần và nhiều đồng chí khác, khi chưa tròn ba mươi mốt tuổi. Một năm sau, chồng bà là Lê Hồng Phong cũng qua đời trong nhà tù Côn Đảo.

Cô bé Minh Hồng lớn lên trong vòng tay của gia đình bên ngoại, và về sau chỉ có thể tìm lại mẹ qua những tấm ảnh hiếm hoi, những dòng hồi ký của người khác. Ở Thành phố Hồ Chí Minh hôm nay, con đường mang tên Nguyễn Thị Minh Khai chạy dài qua những khu phố đông đúc, nơi mỗi ngày có hàng vạn người đi qua, và có lẽ đa số họ không biết rằng người phụ nữ mang tên con đường ấy đã từng đi qua chính những xóm thợ của thành phố này, gần một trăm năm trước.