CÔ GÁI GIỮ MẠCH ĐƯỜNG GIỮA TRƯỜNG SƠN - NGUYỄN THỊ VÂN LIỆU ( NGUYỄN THỊ LIỆU )

Có những cái tên phải mất rất nhiều năm mới được đặt đúng vị trí của mình trong lịch sử.

Không phải vì những con người ấy đã từng bị lãng quên hoàn toàn. Họ vẫn sống trong ký ức của đồng đội, trong những câu chuyện được kể lại bên bếp lửa, trong những trang giấy đã ngả màu, trong nỗi nhớ của một người thân trở về từ chiến tranh. Nhưng đôi khi, phải mất hàng chục năm, những mảnh ký ức rời rạc ấy mới được gom lại thành một câu chuyện đủ đầy để thế hệ sau biết rằng: đã từng có một người con gái như thế đi qua tuổi trẻ của mình.

Người con gái ấy là Nguyễn Thị Vân Liệu.

Tên chị cũng được một số tư liệu ghi là Nguyễn Thị Liệu. Chị sinh năm 1945 tại xã Thi Sơn, huyện Kim Bảng, tỉnh Hà Nam. Năm 1965, khi cuộc kháng chiến chống Mỹ bước vào giai đoạn ngày càng khốc liệt, cô gái vừa tròn hai mươi tuổi ấy gia nhập lực lượng thanh niên xung phong.

Ngày 28 tháng 6 năm 1965, Nguyễn Thị Vân Liệu nhập ngũ, thuộc C452, Đội N35, sau này là C6 N25 Hà Nam. Từ một cô gái nông thôn, chị bước vào một cuộc đời hoàn toàn khác: cuộc đời của những người thanh niên xung phong trên tuyến lửa.

Nhưng nếu chỉ đọc một dòng tiểu sử như thế, có lẽ chúng ta chưa thể hiểu được cô gái ấy là người như thế nào.

Muốn hiểu Vân Liệu, phải trở về với quê hương của chị.

Người thân và những người từng biết chị kể lại rằng Vân Liệu là một cô gái đẹp người, nết na, hát hay, múa dẻo và sống gần gũi với mọi người. Người cháu của chị, ông Nguyễn Huy Thông, từng ghi lại nhiều kỷ niệm về Vân Liệu. Hai người cùng quê, cùng lớn lên trong những sinh hoạt bình dị của làng quê, từng tham gia những công việc đồng áng và sinh hoạt thanh niên trước ngày chị lên đường.

Điều ấy khiến hình ảnh Nguyễn Thị Vân Liệu hiện lên khác với một cái tên trong danh sách những người được truy tặng danh hiệu Anh hùng.

Trước khi trở thành một người chiến sĩ được lịch sử nhắc tới, chị là một cô gái trẻ.

Một cô gái có tiếng hát.

Có những ngày làm đồng.

Có những người thân.

Có quê nhà.

Có một tuổi hai mươi lẽ ra có thể được sống trong những điều bình dị như bao người con gái khác.

Nhưng lịch sử đã đặt tuổi trẻ của chị vào một thời đại không bình thường.

Năm 1965, chị lên đường vào tuyến lửa.

Tuyến đường Trường Sơn khi ấy không chỉ là một con đường trên bản đồ. Đó là tuyến vận tải chiến lược nối hậu phương miền Bắc với chiến trường miền Nam. Những con đường được mở qua núi rừng, những đoàn xe vận chuyển người và hàng hóa phải đi qua những khu vực thường xuyên bị đánh phá.

Trong số những nơi khốc liệt nhất có trọng điểm Cua Chữ A trên Đường 20 Quyết Thắng, thuộc tuyến đường qua miền tây Quảng Bình.

Đại tá Hoàng Văn Kính, một người từng chiến đấu trên tuyến Đường 20, sau này đã viết về Nguyễn Thị Vân Liệu và những chiến công của chị. Ông là một nhân chứng thuộc thế hệ trực tiếp sống và chiến đấu trên tuyến đường ấy. Những hồi ức của ông giúp câu chuyện về Vân Liệu không chỉ dựa trên một hồ sơ thành tích, mà còn được nhìn từ ký ức của người từng ở cùng chiến trường.

Cua Chữ A là một trong những trọng điểm ác liệt của Đường 20 Quyết Thắng.

Máy bay liên tục đánh phá.

Đường bị phá.

Đoàn xe bị ách lại.

Những người làm nhiệm vụ giao thông phải nhanh chóng khôi phục tuyến đường để những chuyến xe tiếp tục đi.

Và ở nơi ấy, Nguyễn Thị Vân Liệu làm một công việc đặc biệt nguy hiểm: xử lý những quả bom chưa nổ để bảo đảm con đường.

Nghe hai chữ “phá bom”, người hôm nay có thể hình dung đó là một công việc phi thường.

Nhưng với những thanh niên xung phong lúc ấy, đó là một phần của nhiệm vụ.

Đường phải thông.

Xe phải đi.

Và muốn làm được điều ấy, những người trẻ phải đối mặt với những mối nguy hiểm có thể xuất hiện bất cứ lúc nào.

Nguyễn Thị Vân Liệu không đứng ngoài những hiểm nguy ấy.

Chị trực tiếp tham gia bảo đảm giao thông tại những trọng điểm ác liệt của tuyến đường. Những đồng đội và người từng biết chị sau này kể lại về sự gan dạ, bình tĩnh và sáng tạo của cô gái trẻ.

Đặc biệt, Vân Liệu đã tìm ra cách xử lý bom nổ chậm theo hướng hạn chế làm hỏng mặt đường. Thành tích ấy khiến tên tuổi chị được biết đến trên tuyến Trường Sơn. Hồ sơ của Hội Cựu Thanh niên xung phong Việt Nam ghi lại rằng ngày 3 Tết năm 1967, tức ngày 11 tháng 2, chị xung phong ra mặt đường làm nhiệm vụ. Một quả bom nổ chậm nằm trên mặt đường đe dọa việc lưu thông. Chị đã trực tiếp xử lý quả bom và sau đó tuyến đường tiếp tục được sử dụng để đoàn xe ra mặt trận.

Anh không muốn biến khoảnh khắc ấy thành một cảnh phim.

Không cần thêm tiếng bom tưởng tượng.

Không cần dựng những câu nói chưa từng được ghi lại.

Bởi chỉ riêng sự thật rằng một cô gái hai mươi mốt tuổi đã đứng trước hiểm nguy để giữ cho một con đường tiếp tục hoạt động đã đủ sức nặng.

Điều đặc biệt hơn nữa là công việc ấy không phải một lần duy nhất.

Vân Liệu tiếp tục làm nhiệm vụ trên tuyến đường.

Trong chiến tranh, một chiến công không có nghĩa là hiểm nguy chấm dứt.

Sau một quả bom là một quả bom khác.

Sau một ngày thông đường là một ngày khác.

Sau một chuyến xe là những chuyến xe tiếp theo.

Người thanh niên xung phong không thể tự hỏi mình hôm nay đã làm đủ chưa, bởi phía sau họ là cả một hệ thống vận tải đang cần con đường ấy.

Đó là cách tuổi trẻ của Vân Liệu trôi qua.

Không phải bằng những năm tháng bình yên.

Mà bằng những cung đường.

Những trọng điểm.

Những nhiệm vụ.

Những lần đối mặt với hiểm nguy.

Những đồng đội ở bên cạnh.

Và những chuyến xe cần được đưa về phía trước.

Năm 1966–1967, những thành tích của Nguyễn Thị Vân Liệu được ghi nhận. Chị từng có mặt trong Đoàn Chủ tịch Đại hội chiến sĩ thi đua mùa khô 1966–1967 tại Hương Đô, Hà Tĩnh. Hình ảnh chị trong tư liệu của thời kỳ ấy cho thấy một cô gái trẻ giữa những người chiến sĩ tiêu biểu của tuyến Trường Sơn.

Nhưng Vân Liệu không chỉ được nhớ đến bởi những thành tích trong chiến đấu.

Chị còn được những người từng gặp nhớ bởi một con người rất khác: một cô gái có tiếng hát đẹp.

Sau này, khi trở về thăm trường cấp hai “Ba đảm đang” ở quê hương vào tháng 5 năm 1967, Vân Liệu đã kể chuyện Trường Sơn cho học sinh nghe. Những giáo viên như cô Mai Ngọc Dung và cô Đặng Lan Hương vẫn còn nhớ buổi gặp ấy.

Theo lời kể được Báo Công an nhân dân đăng lại, sau khi kể chuyện, Vân Liệu còn hát tặng học sinh ca khúc “Bế Văn Đàn ơi!” của nhạc sĩ Huy Du.

Tôi nghĩ đó là một trong những khoảng lặng đẹp nhất của câu chuyện.

Một người con gái từng đối mặt với những trọng điểm bom đạn lại đứng trước học sinh quê nhà và hát.

Không phải trên một sân khấu lớn.

Không phải trong một buổi biểu diễn được chuẩn bị công phu.

Mà giữa những năm chiến tranh.

Có lẽ chính những chi tiết đời thường như thế khiến một nhân vật lịch sử trở nên gần gũi.

Vân Liệu không chỉ là người chiến sĩ phá bom.

Chị còn là cô gái từng hát.

Từng sống giữa những người thân.

Từng trở về quê.

Từng đứng trước học sinh để kể về con đường mà mình đang đi.

Và có lẽ các em học sinh năm ấy cũng không thể biết rằng cô gái đang kể chuyện Trường Sơn trước mặt mình sẽ không có cơ hội trở lại quê hương thêm một lần nào nữa.

Chỉ một năm sau.

Ngày 27 tháng 5 năm 1968, Nguyễn Thị Vân Liệu hy sinh khi đang làm nhiệm vụ trên tuyến Trường Sơn trong một trận bom rải thảm B-52.

Chị mới hai mươi ba tuổi.

Hai mươi ba.

Một con số khiến người ta phải dừng lại.

Bởi hai mươi ba tuổi hôm nay thường là những ngày con người bắt đầu bước ra khỏi giảng đường, tìm kiếm công việc, nghĩ về tương lai, tình bạn, gia đình và những ước mơ còn rất dài phía trước.

Còn Vân Liệu không có “phía trước” theo nghĩa ấy.

Chiến tranh đã khép lại tuổi trẻ của chị trên một cung đường Trường Sơn.

Nhưng chính ở đây, câu chuyện về Nguyễn Thị Vân Liệu lại mở ra một khoảng lặng khác.

Người ta thường kể về những anh hùng bằng những chiến công.

Nhưng với một người đã hy sinh khi mới hai mươi ba tuổi, điều đầu tiên cần nhớ có lẽ không phải là chị đã làm được bao nhiêu việc.

Mà là chị đã không có cơ hội sống phần đời còn lại của mình.

Chị không có cơ hội già đi.

Không có cơ hội trở thành một người mẹ nếu cuộc đời đã chọn cho chị một con đường khác.

Không có cơ hội nhìn thấy đất nước ngày thống nhất.

Không có cơ hội bước trên những con đường Trường Sơn trong thời bình.

Không có cơ hội biết rằng nhiều thập kỷ sau, tên mình sẽ được những thế hệ sinh ra trong hòa bình nhắc lại.

Đó là cái giá thật của chiến tranh.

Một con người biến mất khỏi cuộc đời.

Một gia đình mất đi một người con.

Một quê hương mất đi một cô gái.

Một thế hệ mất đi một người đồng đội.

Nhưng lịch sử đôi khi cũng có những khoảng thời gian rất dài để trả lại tên tuổi cho những người đã khuất.

Sau khi Vân Liệu hy sinh, đồng đội và người thân vẫn tiếp tục lưu giữ những ký ức về chị.

Ông Nguyễn Huy Thông, người cháu từng gần gũi với chị, đã nhiều năm tìm hiểu và ghi lại những câu chuyện về Vân Liệu. Ông gặp người thân, bạn bè và những đồng đội năm xưa của chị. Những lời kể ấy góp phần làm rõ hơn cuộc đời và thành tích của người con gái quê Thi Sơn.

Đại tá Hoàng Văn Kính cũng viết về chị.

Những người từng chiến đấu trên Trường Sơn tiếp tục nhắc đến chị.

Những giáo viên từng gặp chị nhớ tiếng hát của chị.

Những người ở quê nhà nhớ một cô gái từng trở về kể chuyện chiến trường.

Mỗi người giữ một mảnh ký ức.

Và từ những mảnh ký ức ấy, hình ảnh Nguyễn Thị Vân Liệu dần hiện lên rõ hơn.

Đó không còn chỉ là một cái tên trong danh sách liệt sĩ.

Đó là một con người có tuổi trẻ, có tính cách, có tiếng hát, có đồng đội và có những việc đã thực sự làm.

Ngày 10 tháng 4 năm 2001, hơn ba mươi năm sau ngày hy sinh, Chủ tịch nước ký quyết định truy tặng Nguyễn Thị Vân Liệu danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Danh hiệu đến rất muộn.

Nhưng câu chuyện về chị thì chưa bao giờ thực sự biến mất.

Hiện nay, Nguyễn Thị Vân Liệu yên nghỉ tại Nghĩa trang Liệt sĩ Trường Sơn, trong khu dành cho các liệt sĩ, anh hùng.

Tôi đã thử hình dung về nơi ấy.

Không phải bằng những cảnh tưởng tượng.

Chỉ là một nghĩa trang giữa đất nước đã hòa bình.

Những hàng mộ nằm cạnh nhau.

Những cái tên được khắc trên bia.

Và giữa hàng nghìn cái tên ấy có Nguyễn Thị Vân Liệu – cô gái quê Thi Sơn đã rời quê hương năm hai mươi tuổi và không trở lại nữa.

Có lẽ điều khiến người ta xúc động nhất không phải là nghĩ về cái chết của chị.

Mà là nghĩ về tuổi trẻ chị đã có.

Hai mươi tuổi lên đường.

Hai mươi mốt tuổi làm nhiệm vụ giữa những trọng điểm khốc liệt.

Hai mươi hai tuổi trở về quê kể chuyện Trường Sơn và hát cho học sinh nghe.

Hai mươi ba tuổi hy sinh.

Chỉ bốn mốc tuổi.

Nhưng đủ để kể gần như trọn một cuộc đời.

Và cũng đủ để chúng ta hiểu vì sao ký ức về một con người có thể vượt qua hơn nửa thế kỷ.

Ngày nay, một học sinh đứng trước câu chuyện của Nguyễn Thị Vân Liệu có thể sẽ tự hỏi: tại sao một người trẻ lại có thể làm được những điều như vậy?

Có lẽ không có một câu trả lời duy nhất.

Nhưng qua những lời kể của người thân, đồng đội và những người từng gặp chị, ta thấy một điều rất rõ: Vân Liệu không sinh ra đã là một “người anh hùng”.

Chị trưởng thành trong hoàn cảnh của mình.

Chị có những tình cảm rất bình thường.

Chị có những nét dịu dàng của một cô gái quê.

Chị biết hát.

Biết yêu quê hương.

Biết nhớ người thân.

Nhưng khi đất nước cần, chị đã lựa chọn lên đường và làm công việc của mình đến cùng.

Điều ấy khiến câu chuyện của chị có ý nghĩa với người trẻ hôm nay.

Chúng ta không cần và cũng không thể sống lại chiến tranh.

Chúng ta không cần tìm kiếm hiểm nguy để chứng minh lòng yêu nước.

Thời đại hôm nay có những nhiệm vụ khác.

Một học sinh có thể thể hiện trách nhiệm bằng cách học thật sự, thay vì học đối phó.

Một người trẻ có thể đóng góp bằng tri thức, bằng lao động, bằng sự sáng tạo.

Một người có thể yêu quê hương bằng cách giữ gìn môi trường, tôn trọng lịch sử, sống tử tế với những người xung quanh.

Những việc ấy không thể đem so sánh với sự hy sinh của Vân Liệu.

Nhưng đó là phần việc của thế hệ chúng ta.

Thế hệ của chị từng có một câu hỏi rất khác: làm sao để giữ cho con đường không bị đứt?

Còn thế hệ hôm nay phải tự hỏi: làm sao để đất nước tiếp tục đi về phía trước?

Hai câu hỏi khác nhau.

Nhưng có chung một điều: trách nhiệm.

Và có lẽ đó là cây cầu nối giữa hai thế hệ.

Tôi nghĩ về cô giáo Mai Ngọc Dung và những học sinh năm ấy.

Ngày Vân Liệu đứng trước họ kể chuyện Trường Sơn, có lẽ những người nghe chỉ biết rằng cô gái trước mặt mình là một chiến sĩ trẻ.

Họ đâu thể biết đó là lần trở về quê cuối cùng của chị.

Nếu thời gian có thể quay lại, có lẽ điều chúng ta muốn làm nhất không phải là thay đổi lịch sử.

Mà chỉ muốn nói với cô gái hai mươi hai tuổi ấy rằng: câu chuyện của chị sẽ còn được kể.

Rằng tiếng hát của chị sẽ không mất đi.

Rằng những con đường chị từng đi qua sẽ được nhắc tên.

Rằng những người sinh ra rất lâu sau chiến tranh vẫn sẽ có ngày đứng trước câu chuyện của chị và tự hỏi mình phải sống như thế nào.

Nhưng chúng ta không thể quay lại.

Điều duy nhất chúng ta có thể làm là nhớ.

Nhớ bằng sự thật.

Nhớ bằng những tư liệu đã được kiểm chứng.

Nhớ bằng việc không biến người đã hy sinh thành một nhân vật hư cấu.

Và nhớ bằng cách hiểu rằng phía sau danh hiệu “Anh hùng” là một con người thực sự từng sống, từng cười, từng hát, từng có những người thương yêu và từng có một tương lai chưa kịp đi hết.

Nguyễn Thị Vân Liệu đã hy sinh trên Trường Sơn năm hai mươi ba tuổi.

Nhưng câu chuyện của chị không kết thúc vào ngày 27 tháng 5 năm 1968.

Nó tiếp tục trong ký ức của đồng đội.

Trong lời kể của những người thân.

Trong những trang báo và tư liệu lịch sử.

Trong quyết định truy tặng danh hiệu Anh hùng sau hơn ba mươi năm.

Và hôm nay, nó tiếp tục sống trong những người trẻ biết dừng lại trước một cái tên và tự hỏi: người ấy đã từng sống như thế nào?

Có những người đi qua lịch sử bằng những chiến công lớn.

Có những người đi qua lịch sử bằng một tấm ảnh.

Còn Nguyễn Thị Vân Liệu đi qua lịch sử bằng một con đường.

Một con đường từng đầy bom đạn.

Một con đường mà chị đã góp phần giữ cho không bị đứt.

Rồi chị nằm lại.

Con đường vẫn tiếp tục.

Những đoàn xe tiếp tục đi.

Đất nước tiếp tục đi.

Và hơn nửa thế kỷ sau, chúng ta – những người trẻ được sinh ra trong hòa bình – đang bước trên những con đường ấy mà không còn phải cúi mình trước tiếng bom.

Có lẽ đó chính là lời nhắc sâu sắc nhất mà Nguyễn Thị Vân Liệu để lại.

Không phải rằng chúng ta phải trở thành những người phi thường.

Mà rằng khi được sống trong một thời bình, chúng ta càng phải biết trân trọng cơ hội được học tập, được mơ ước và được xây dựng tương lai.

Vân Liệu đã không có tương lai ấy.

Nhưng chính sự hy sinh của chị và của biết bao người cùng thế hệ đã góp phần để chúng ta có nó.

Vì vậy, nếu một ngày nào đó chúng ta đi qua một con đường rộng, nhìn những đoàn xe nối nhau bình thản giữa cuộc sống yên bình, hãy nhớ rằng từng có một cô gái hai mươi ba tuổi đã nằm lại trên một con đường khác.

Tên chị là Nguyễn Thị Vân Liệu.

Chị đã đi qua tuổi trẻ bằng những bước chân của một người thanh niên xung phong.

Chị đã để lại tuổi xuân ở Trường Sơn.

Và từ nơi chị nằm lại, câu chuyện ấy vẫn lặng lẽ đi về phía chúng ta.

Như một dòng đường không bao giờ đứt.