“Cô gái trẻ nhất Tiểu đội 4” – Võ Thị Hà và tuổi xuân gửi lại tuyến lửa
Võ Thị Hà là nữ thanh niên xung phong thuộc Tiểu đội 4, Đại đội 552, Tổng đội 55, hy sinh tại Ngã ba Đồng Lộc ngày 24/7/1968. Chị mới 17 tuổi, là người trẻ nhất trong mười nữ TNXP hy sinh trong trận bom chiều hôm ấy.
Thời kỳ lịch sử: Kháng chiến chống Mỹ, cứu nước – Ngã ba Đồng Lộc, Hà Tĩnh, năm 1968.
hần 1: Cô gái trẻ nhất trong mười người
Trong mười nữ thanh niên xung phong của Tiểu đội 4 hy sinh tại Ngã ba Đồng Lộc ngày 24/7/1968, Võ Thị Hà là người trẻ nhất.
Chị mới 17 tuổi.
Chín người đồng đội của chị là:
Võ Thị Tần – 24 tuổi.
Hồ Thị Cúc – 24 tuổi.
Nguyễn Thị Nhỏ – 24 tuổi.
Dương Thị Xuân – 21 tuổi.
Võ Thị Hợi – 20 tuổi.
Nguyễn Thị Xuân – 20 tuổi.
Hà Thị Xanh – 19 tuổi.
Trần Thị Hường – 19 tuổi.
Trần Thị Rạng – 18 tuổi.
Và Võ Thị Hà – 17 tuổi.
Một con số rất nhỏ.
Nhưng nó nói lên rất nhiều về tuổi trẻ của lực lượng TNXP thời chiến.
Ở tuổi 17, Hà đã có mặt tại một trong những trọng điểm giao thông ác liệt nhất của miền Bắc.
Chị cùng những người chị lớn tuổi hơn làm nhiệm vụ bảo đảm giao thông.
Không có nhiều tư liệu riêng về cuộc đời Võ Thị Hà.
Vì vậy, câu chuyện về chị cần được kể thật thận trọng.
Không thêm những lời thoại chưa từng được ghi lại.
Không tự dựng chuyện về tình yêu hay gia đình nếu không có tài liệu.
Chỉ từ những gì lịch sử xác nhận, chúng ta đã có một câu chuyện đủ xúc động:
một cô gái 17 tuổi đã nằm lại giữa chiến trường Đồng Lộc.
Chú thích ảnh: Tư liệu về mười nữ TNXP Tiểu đội 4, trong đó có liệt sĩ Võ Thị Hà. Nguồn: Khu di tích Ngã ba Đồng Lộc, Bộ Tư lệnh Bảo vệ Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh và các tư liệu báo chí. Do ảnh chân dung riêng của Võ Thị Hà rất hạn chế, không dùng ảnh của người khác để gán là ảnh của chị.
Phần 2: Tiểu đội 4 giữa “tọa độ lửa”
Tiểu đội 4 thuộc Đại đội 552, Tổng đội 55 Thanh niên xung phong Hà Tĩnh.
Đơn vị làm nhiệm vụ bảo đảm giao thông tại Ngã ba Đồng Lộc.
Đây là nơi các tuyến đường quan trọng hội tụ.
Muốn đưa người và hàng hóa vào chiến trường, con đường phải được giữ thông.
Và muốn giữ đường thông, phải đối mặt với bom.
Bom đánh xuống.
Đường bị phá.
Hố bom xuất hiện.
Những người TNXP lại ra mặt đường.
San đất.
Lấp hố.
Dọn đá.
Đặt cọc tiêu.
Khôi phục đường.
Rồi khi máy bay quay lại, họ lại tìm chỗ tránh bom.
Cứ như vậy.
Một vòng lặp tưởng như không có điểm kết thúc.
Võ Thị Hà mới 17 tuổi nhưng đã sống trong nhịp sống ấy.
Chị không phải người đứng ngoài cuộc chiến.
Chị là một phần của lực lượng trực tiếp giữ cho tuyến giao thông hoạt động.
Chú thích ảnh: Tư liệu TNXP làm nhiệm vụ bảo đảm giao thông tại Đồng Lộc. Nguồn: Thông tấn xã Việt Nam, Khu di tích Ngã ba Đồng Lộc và các kho ảnh lịch sử. Ảnh bối cảnh không được gán là Võ Thị Hà nếu chú thích gốc không xác nhận.
Phần 3: Tuổi 17 giữa chiến tranh
Ngày nay, 17 tuổi thường là tuổi học sinh.
Những kỳ thi.
Những buổi đến trường.
Những người bạn.
Những ước mơ đầu tiên.
Nhưng với Võ Thị Hà, tuổi 17 lại nằm giữa chiến trường.
Chị đứng bên những người chị lớn hơn mình.
Có người 18.
24 tuổi.
Khoảng cách tuổi tác không lớn.
Nhưng tất cả cùng chung một nhiệm vụ.
Điều chúng ta cần đặc biệt lưu ý khi kể về Hà là không nên biến tuổi 17 thành một câu chuyện hư cấu.
Chúng ta không biết chị đã nghĩ gì vào buổi sáng 24/7.
Không biết chị đã nói câu gì.
Không biết chị có dự định gì cho tương lai.
Không có đủ tư liệu để nói.
Và chúng ta không được phép tự điền vào những khoảng trống ấy.
Nhưng chúng ta biết chị đã có mặt trong Tiểu đội 4.
Biết chị làm nhiệm vụ cùng đồng đội.
Và biết chị hy sinh ở tuổi 17.
Đôi khi, chỉ thế thôi cũng đã đủ để chúng ta hiểu chiến tranh đã lấy đi điều gì.
Chú thích ảnh: Tư liệu về nữ TNXP thời chống Mỹ. Nguồn: Thông tấn xã Việt Nam, Khu di tích Ngã ba Đồng Lộc và các kho lưu trữ. Ảnh minh họa bối cảnh, không xác nhận Võ Thị Hà xuất hiện trong ảnh.
Phần 4: Những người chị bên cạnh Võ Thị Hà
Trong Tiểu đội 4, Võ Thị Hà là người trẻ nhất.
Người lớn tuổi nhất là Võ Thị Tần và Hồ Thị Cúc, đều 24 tuổi.
Giữa họ là những cô gái 18, 19, 20 và 21 tuổi.
Họ làm việc cùng nhau.
Sống cùng nhau.
Và chia sẻ với nhau những ngày tháng gian khổ.
Có những tư liệu của đồng đội sau này cho biết các cô gái Tiểu đội 4 vẫn ca hát, sinh hoạt văn nghệ và trò chuyện trong những khoảng thời gian ngắn ngủi giữa công việc.
Trần Thị Hường được nhớ đến như một người có giọng hát hay.
Hồ Thị Cúc là người chị thân thiết với nhiều đồng đội.
Võ Thị Tần là Tiểu đội trưởng.
Còn Võ Thị Hà – cô gái 17 tuổi – là người nhỏ tuổi nhất.
Nhìn vào những cái tên ấy, chúng ta dễ hình dung một điều:
Đó không phải một nhóm những “biểu tượng”.
Đó là một nhóm những cô gái trẻ.
Và trước khi trở thành những người nằm lại trong lịch sử, họ từng là những người chị, người em của nhau.
Chú thích ảnh: Tư liệu về Tiểu đội 4 và mười nữ TNXP. Nguồn: Khu di tích Ngã ba Đồng Lộc, Bộ Tư lệnh Bảo vệ Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh và các tư liệu báo chí.
Phần 5: Công việc trên mặt đường
Người dân hôm nay có thể đi qua một con đường mà không bao giờ nghĩ đến việc con đường ấy từng bị bom phá.
Nhưng ở Đồng Lộc năm 1968, mặt đường thay đổi từng giờ.
Bom rơi.
Đất đá tung lên.
Hố bom xuất hiện.
Đường bị cắt.
Và nhiệm vụ của TNXP là khôi phục nó.
Một trong những công việc nguy hiểm nhất là san lấp hố bom ngay sau các đợt đánh phá.
Bởi không ai có thể chắc chắn rằng máy bay đã rời đi hoàn toàn.
Quả bom tiếp theo có thể đến bất cứ lúc nào.
Vậy mà những cô gái vẫn bước ra.
Cuốc.
Xẻng.
Đất đá.
Mồ hôi.
Và sức trẻ.
Võ Thị Hà cũng làm công việc ấy.
Chúng ta không có một bản ghi riêng mô tả từng ngày làm việc của chị.
Nhưng nhiệm vụ của Tiểu đội 4 đã được các tư liệu lịch sử ghi nhận.
Và Hà là một thành viên của tiểu đội ấy.
Chú thích ảnh: Tư liệu về TNXP sửa đường, san lấp hố bom tại Đồng Lộc. Nguồn: Thông tấn xã Việt Nam và các kho tư liệu lịch sử. Ảnh chỉ minh họa công việc chung.
Phần 6: Ngày 24 tháng 7 năm 1968
Ngày 24/7/1968.
Đồng Lộc trải qua một ngày bị đánh phá dữ dội.
Theo tư liệu của Khu di tích Ngã ba Đồng Lộc, đến khoảng 16 giờ, trong một đợt ném bom, một quả bom đánh trúng khu vực hầm nơi Tiểu đội 4 đang trú ẩn.
Mười cô gái hy sinh.
Trong đó có Võ Thị Hà.
17 tuổi.
Cô gái trẻ nhất.
Không có một cuộc chia tay dài được ghi lại.
Không có lời trăn trối nào của Hà được xác nhận trong những nguồn tư liệu chính thống mà chúng ta có thể dựa vào.
Vì vậy, chúng ta không viết thay chị.
Chỉ kể sự thật:
Hà đã có mặt cùng đồng đội.
Hà đã hy sinh cùng chín cô gái khác.
Hà mới 17 tuổi.
Chú thích ảnh: Khu vực hố bom nơi mười nữ TNXP Tiểu đội 4 hy sinh ngày 24/7/1968. Nguồn: Khu di tích Ngã ba Đồng Lộc và các tư liệu lịch sử. (ngabadongloc.org.vn)
Phần 7: Một tuổi đời khiến người ta lặng đi
17 tuổi.
Nếu chỉ đọc con số đó, có thể chúng ta chưa cảm nhận hết.
Nhưng hãy thử đặt nó cạnh những điều rất bình thường:
17 tuổi.
Đáng lẽ còn có những buổi đến trường.
Những người bạn.
Những kỳ thi.
Những ngày hè.
Những ước mơ về nghề nghiệp.
Những câu chuyện gia đình.
Nhưng Võ Thị Hà đã sống ở một thời đại mà những điều ấy bị chiến tranh phủ bóng.
Chị đã bước vào lực lượng TNXP.
Đã làm nhiệm vụ ở Đồng Lộc.
Và đã không sống đến tuổi 18.
Chúng ta không biết chị muốn gì sau chiến tranh.
Không biết chị từng mơ về một tương lai như thế nào.
Không biết chị có một tình yêu hay không.
Không biết chị muốn làm nghề gì.
Và chính vì không biết, chúng ta không nên sáng tác thay chị.
Chúng ta chỉ có thể nói:
Chị còn rất trẻ.
Và chị đã hy sinh.
Đó là sự thật đau lòng nhất.
Chú thích ảnh: Tư liệu về Võ Thị Hà trong danh sách mười nữ liệt sĩ và khu mộ tại Ngã ba Đồng Lộc. Nguồn: Khu di tích Ngã ba Đồng Lộc và các tư liệu lịch sử.
Phần 8: Người trẻ nhất và chín người chị
Có một cách để hiểu rõ hơn về sự hy sinh của Võ Thị Hà:
Đặt chị bên cạnh chín người đồng đội.
Võ Thị Tần – 24 tuổi.
Hồ Thị Cúc – 24 tuổi.
Nguyễn Thị Nhỏ – 24 tuổi.
Dương Thị Xuân – 21 tuổi.
Võ Thị Hợi – 20 tuổi.
Nguyễn Thị Xuân – 20 tuổi.
Hà Thị Xanh – 19 tuổi.
Trần Thị Hường – 19 tuổi.
Trần Thị Rạng – 18 tuổi.
Võ Thị Hà – 17 tuổi.
Một tiểu đội mà người trẻ nhất chưa đến tuổi trưởng thành theo cách chúng ta hiểu ngày nay.
Nhưng họ đã cùng nhau đảm nhận một công việc có mức độ nguy hiểm đặc biệt cao.
Và khi quả bom rơi xuống, không có sự phân biệt tuổi tác.
Tất cả đều hy sinh.
Mười người.
Mười cuộc đời.
Một buổi chiều.
Chú thích ảnh: Tư liệu về mười nữ TNXP Tiểu đội 4. Nguồn: Khu di tích Ngã ba Đồng Lộc, Bộ Tư lệnh Bảo vệ Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh và các cơ quan báo chí.
Phần 9: Sau ngày ấy, cái tên Võ Thị Hà được giữ lại
Sau chiến tranh, Ngã ba Đồng Lộc trở thành một địa chỉ tưởng niệm.
Mười cô gái được nhớ đến cùng nhau.
Trong khu di tích, tên của Võ Thị Hà đứng bên cạnh chín người đồng đội.
Đó là một điều có ý nghĩa.
Bởi Hà không bị tách khỏi tập thể đã cùng chị sống và chiến đấu.
Chị được nhớ cùng những người chị em của mình.
Những người đã chia sẻ những ngày tháng cuối cùng.
Những người cùng nằm lại.
Ngày nay, người dân từ nhiều nơi tìm về Đồng Lộc.
Họ thắp hương.
Đặt hoa.
Đọc tên.
Và trong danh sách ấy, có một cái tên rất trẻ:
Võ Thị Hà.
17 tuổi.
Chú thích ảnh: Khu mộ mười nữ liệt sĩ tại Khu di tích Ngã ba Đồng Lộc và hoạt động tưởng niệm. Nguồn: Khu di tích Ngã ba Đồng Lộc, Cổng Thông tin điện tử Chính phủ và các cơ quan báo chí.
Phần 10: Không phải mọi người anh hùng đều có một câu chuyện dài
Câu chuyện của Võ Thị Hà có một điểm đặc biệt.
Tư liệu riêng về chị không nhiều.
Điều đó có thể khiến người kể chuyện muốn tìm cách “lấp đầy” những khoảng trống.
Nhưng đó lại là điều chúng ta không nên làm.
Không có tài liệu thì không thể nói Hà đã viết lá thư nào.
Không có nhân chứng thì không thể dựng lại cuộc trò chuyện cuối cùng.
Không có ảnh xác nhận thì không thể lấy ảnh một cô gái khác để làm chân dung Hà.
Lịch sử đôi khi rất ngắn.
Một cái tên.
Một đơn vị.
Một ngày hy sinh.
Một tuổi đời.
Nhưng bốn điều ấy đã đủ để xác nhận một con người từng tồn tại và đã hy sinh.
Võ Thị Hà.
Tiểu đội 4.
Ngã ba Đồng Lộc.
24/7/1968.
17 tuổi.
Đó là những điều chúng ta chắc chắn có thể nói.
Còn những điều chưa biết, hãy để chúng nằm lại trong khoảng lặng của lịch sử.
Chú thích ảnh: Tư liệu, hiện vật và không gian lưu giữ ký ức về mười nữ TNXP tại Ngã ba Đồng Lộc. Nguồn: Khu di tích Ngã ba Đồng Lộc và Nhà truyền thống TNXP toàn quốc.
Lời kết: 17 tuổi và một tương lai không bao giờ đến
Có lẽ cách giản dị nhất để kể câu chuyện về Võ Thị Hà là bắt đầu và kết thúc bằng một con số:
17 tuổi.
Ở tuổi ấy, Hà là người trẻ nhất trong mười cô gái Tiểu đội 4.
Chị đứng cạnh những người chị lớn hơn.
Cùng làm việc.
Cùng sống trong chiến trường.
Cùng chịu những trận bom.
Và ngày 24/7/1968, chị cùng họ nằm lại.
Chúng ta không biết tất cả về cuộc đời Hà.
Không biết chị có những ước mơ gì.
Không biết chị muốn trở thành người như thế nào.
Không biết chị đã nghĩ gì trước trận bom cuối cùng.
Nhưng chính việc chúng ta không biết khiến câu chuyện này càng phải được kể bằng sự thành thật.
Không thêm thắt.
Không hư cấu.
Không biến một người thật thành nhân vật trong một câu chuyện tưởng tượng.
Chỉ cần nhớ:
Võ Thị Hà là một cô gái 17 tuổi.
Một nữ thanh niên xung phong.
Một thành viên của Tiểu đội 4.
Một người đã cùng đồng đội giữ đường tại Ngã ba Đồng Lộc.
Và một người đã hy sinh ngày 24/7/1968.
17 tuổi.
Chưa kịp bước sang tuổi 18.
Chưa kịp nhìn thấy đất nước thống nhất.
Chưa kịp biết cuộc đời sau chiến tranh sẽ như thế nào.
Chưa kịp sống phần đời mà tuổi trẻ đáng lẽ phải có.
Đó chính là điều khiến chúng ta phải biết ơn.
Không phải vì chiến tranh là điều đáng mong muốn.
Mà vì họ đã hy sinh trong một cuộc chiến mà thế hệ của họ tin rằng cần phải chiến đấu để đất nước có độc lập, thống nhất và hòa bình.
Ngày hôm nay, chúng ta được sống trong hòa bình.
Được học tập.
Được đi trên những con đường không có tiếng bom.
Được ở bên gia đình.
Được yêu thương.
Được lựa chọn tương lai của mình.
Những điều ấy đối với chúng ta là bình thường.
Nhưng Võ Thị Hà không có cơ hội sống đến ngày ấy.
Vì vậy, khi đứng trước phần mộ của cô gái 17 tuổi, có lẽ điều chúng ta cần làm không phải là tìm cách nói thật nhiều.
Chỉ cần gọi đúng tên:
Võ Thị Hà.
Rồi nhớ rằng sau cái tên ấy là một con người.
Một tuổi trẻ.
Một cuộc đời chưa kịp sống hết.
Và một sự hy sinh đã góp phần giữ cho con đường Đồng Lộc không bị cắt đứt trong những năm tháng chiến tranh.
Xin được biết ơn Võ Thị Hà.
Xin được biết ơn Võ Thị Tần, Hồ Thị Cúc và tám người đồng đội còn lại.
Xin được biết ơn những người TNXP đã sống và chiến đấu trên những tuyến đường đầy bom đạn.
Và xin được biết ơn cả những người sống sót đã mang ký ức của đồng đội đi qua hơn nửa thế kỷ.
Bởi lịch sử không chỉ được giữ bằng những cuốn sách.
Lịch sử còn được giữ bằng những cái tên không được phép quên.
Võ Thị Hà là một trong những cái tên ấy.
17 tuổi.
Một tuổi xuân gửi lại Đồng Lộc.
Chú thích ảnh: Bộ ảnh kết thúc gồm tư liệu về mười nữ TNXP, khu mộ tại Ngã ba Đồng Lộc và không gian di tích hiện nay. Nguồn: Khu di tích Ngã ba Đồng Lộc, Cổng Thông tin điện tử Chính phủ, Thông tấn xã Việt Nam và các tư liệu báo chí. Do chưa có nguồn đáng tin cậy xác nhận ảnh chân dung riêng của Võ Thị Hà, không sử dụng ảnh của nữ liệt sĩ khác để thay thế.
