Cô Giang – Khi tình yêu và lòng yêu nước gặp nhau

Thời kỳ lịch sử: 1927–1930 – phong trào Việt Nam Quốc dân Đảng và cuộc Khởi nghĩa Yên Bái.
Phần 1: Cô gái Phủ Lạng Thương bước vào con đường cứu nước

Nguyễn Thị Giang sinh tại Phủ Lạng Thương, Bắc Giang, trong một gia đình có truyền thống yêu nước. Bà là em gái của Nguyễn Thị Bắc, người sau này cũng được biết đến với tên gọi Cô Bắc và trở thành một nhân vật quan trọng của Việt Nam Quốc dân Đảng.

Hai chị em lớn lên trong một thời kỳ mà đất nước đang chịu sự thống trị của thực dân Pháp.

Những phong trào yêu nước cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX lần lượt bị đàn áp.

Nhưng tinh thần chống ngoại xâm không biến mất.

Nó chuyển từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Với Nguyễn Thị Giang, bước ngoặt đến khi bà cùng chị gái được Nguyễn Khắc Nhu, thường gọi là Xứ Nhu, dìu dắt và đưa vào hoạt động trong một tổ chức yêu nước chống Pháp.

Đây là những năm tháng mà phụ nữ tham gia hoạt động chính trị công khai còn rất hiếm.

Nhưng Cô Giang không đứng ngoài.

Bà làm công tác tuyên truyền.

Làm liên lạc.

Đi lại giữa các cơ sở.

Chuyển tin tức.

Vận động người tham gia phong trào.

Những công việc ấy đòi hỏi sự nhanh nhẹn, kín đáo và lòng tin tuyệt đối.

Bởi chỉ cần một đường dây bị lộ, những người phía sau có thể bị bắt.

Năm 1927, Việt Nam Quốc dân Đảng được thành lập. Sau sự hợp nhất giữa các tổ chức có cùng mục tiêu chống Pháp, Nguyễn Thị Giang trở thành một thành viên tích cực của tổ chức này. Một số tư liệu của Việt Nam Quốc dân Đảng ghi bà từng giữ vai trò Tổng thư ký, nhưng các nguồn lịch sử không hoàn toàn thống nhất về chức danh cụ thể của bà; điều chắc chắn là bà giữ một vai trò quan trọng trong công tác tuyên truyền và liên lạc.

Từ đây, cái tên Cô Giang bắt đầu gắn với phong trào yêu nước.

Một người phụ nữ trẻ bước vào một cuộc chiến mà phía trước không phải là một tương lai bình yên.

Mà là những cuộc truy bắt, tù đày và cái chết.

Phần 2: Người nữ tuyên truyền viên và đường dây liên lạc

Trong Việt Nam Quốc dân Đảng, Cô Giang được giao những công việc đặc biệt quan trọng đối với một tổ chức hoạt động bí mật.

Tuyên truyền và liên lạc.

Bà hoạt động giữa nhiều địa bàn ở miền Bắc, trong đó có Bắc Giang, Bắc Ninh, Phú Thọ, Vĩnh Yên và Yên Bái.

Công việc của một người liên lạc thời ấy không đơn giản là mang một lá thư từ nơi này sang nơi khác.

Một bức thư có thể chứa thông tin về tổ chức.

Một cuộc hẹn có thể liên quan đến cả một cơ sở.

Một chuyến đi sai thời điểm có thể khiến mật thám lần ra đường dây.

Vì vậy, người liên lạc phải biết cách quan sát.

Biết khi nào nên xuất hiện.

Biết khi nào phải biến mất.

Và quan trọng nhất là không được để lộ người mình đang liên hệ.

Cô Giang cùng chị gái Cô Bắc hoạt động trong môi trường ấy.

Hai người phụ nữ trẻ đi giữa những vùng quê, thị trấn và các cơ sở của tổ chức.

Họ không có những đơn vị quân đội lớn bảo vệ.

Không có phương tiện hiện đại.

Thứ bảo vệ họ là sự cảnh giác và niềm tin của những người cùng chí hướng.

Theo Báo Quân đội nhân dân, Cô Giang còn là một trợ thủ quan trọng trong công tác chuẩn bị cho cuộc khởi nghĩa, tham gia vào công tác binh vận và giữ liên lạc giữa các cơ sở.

Đó là một nhiệm vụ nguy hiểm.

Bởi Việt Nam Quốc dân Đảng lúc này đã nằm trong tầm theo dõi của mật thám Pháp.

Thực dân Pháp tìm cách cài người vào tổ chức.

Bắt những người hoạt động.

Phá các cơ sở.

Ngăn chặn việc chuẩn bị khởi nghĩa.

Càng gần đến năm 1930, áp lực càng lớn.

Nhưng cũng chính lúc ấy, Cô Giang càng dấn sâu vào công việc.

Không phải vì bà không biết nguy hiểm.

Mà vì bà biết nếu tất cả đều sợ hãi, sẽ không còn ai tiếp tục.

Phần 3: Cô Giang và Nguyễn Thái Học – hai người yêu nhau, hai người đồng chí

Trong quá trình hoạt động, Nguyễn Thị Giang gặp Nguyễn Thái Học, lãnh tụ Việt Nam Quốc dân Đảng.

Giữa họ hình thành tình yêu.

Nhưng đó không chỉ là tình yêu giữa một người đàn ông và một người phụ nữ.

Họ còn là những người đồng chí cùng bước trên một con đường nguy hiểm.

Nguyễn Thái Học và Cô Giang cùng tham gia công việc của tổ chức.

Cùng bàn về hoạt động.

Cùng đối diện với nguy cơ bị bắt.

Và cùng hiểu rằng cuộc sống riêng của họ phải đứng sau sự nghiệp mà họ đã lựa chọn.

Các tư liệu về hai người ghi lại một lời hẹn ước gắn tình yêu với lý tưởng cứu nước: nếu một người hy sinh, người còn lại cũng không từ bỏ con đường đã chọn. Tuy nhiên, những câu chuyện chi tiết về lời thề tại Đền Hùng được truyền lại qua nhiều hồi ký và nguồn tư liệu khác nhau, vì vậy không nên coi mọi chi tiết văn chương hóa về mối tình này là sự kiện đã được xác minh tuyệt đối.

Điều có căn cứ chắc chắn là Cô Giang trở thành hôn thê của Nguyễn Thái Học, đồng thời tiếp tục giữ vai trò hoạt động trong Việt Nam Quốc dân Đảng.

Có một điều rất đau lòng trong câu chuyện của họ:

Họ chuẩn bị cho một cuộc khởi nghĩa mà không biết ngày mai mình còn sống hay không.

Không biết họ có thể tổ chức được một đám cưới bình thường hay không.

Không biết cuộc đời sẽ cho họ bao nhiêu năm bên nhau.

Nhưng họ vẫn tiếp tục.

Tình yêu khi ấy không làm họ rời khỏi cuộc chiến.

Ngược lại, nó khiến họ hiểu sâu hơn cái giá mà cả hai có thể phải trả.

Một người có thể mất người mình yêu.

Một người có thể phải chứng kiến người mình yêu chết.

Và cuối cùng, điều ấy đã thực sự xảy ra.

Phần 4: Những chuyến đi đưa vũ khí đến Yên Bái

Cuối năm 1929 và đầu năm 1930, Việt Nam Quốc dân Đảng đẩy nhanh việc chuẩn bị khởi nghĩa.

Các cơ sở bí mật chuẩn bị vũ khí.

Tìm cách vận động binh lính.

Xây dựng lực lượng.

Tổ chức liên lạc.

Cuộc khởi nghĩa dự kiến diễn ra trên nhiều địa bàn.

Cô Giang tham gia vào quá trình chuẩn bị ấy.

Theo một số tư liệu, bà cùng các nữ đảng viên tham gia vận chuyển vũ khí lên Yên Bái bằng đường sắt, ngụy trang dưới hình thức những người buôn bán. Đây là chi tiết được nhiều nguồn tư liệu về cuộc đời Cô Giang ghi lại, nhưng mức độ chi tiết về từng chuyến đi không hoàn toàn thống nhất.

Điều đó cho thấy một thực tế:

Phụ nữ không chỉ đứng bên ngoài cuộc khởi nghĩa.

Họ tham gia trực tiếp vào công tác chuẩn bị.

Mang tin.

Mang vũ khí.

Kết nối cơ sở.

Thực hiện những công việc mà nếu bị phát hiện, hậu quả có thể là án tử hình.

Ngày 10/2/1930, cuộc tấn công tại Yên Bái nổ ra.

Nghĩa quân tấn công các trại lính, chiếm một số vị trí và kho vũ khí.

Nhưng thực dân Pháp nhanh chóng tổ chức phản công.

Máy bay từ Hà Nội được điều lên.

Lực lượng khởi nghĩa bị áp đảo.

Cuộc nổi dậy tại Yên Bái nhanh chóng thất bại.

Các địa bàn khác cũng lần lượt bị đàn áp.

Sau đó là một chiến dịch truy bắt quy mô lớn.

Những người tham gia bị săn lùng.

Những cơ sở bị phá.

Những người lãnh đạo lần lượt rơi vào tay mật thám.

Nhưng Cô Giang vẫn thoát được sự truy bắt trong thời gian ấy.

Bà tiếp tục tìm cách bảo vệ những người còn lại.

Cho đến khi cuộc chiến của mình đi đến chương cuối.

Chú thích ảnh: Tư liệu về cuộc Khởi nghĩa Yên Bái tháng 2/1930 và địa điểm gắn với cuộc khởi nghĩa.
Nguồn ảnh: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và tư liệu lịch sử.

Phần 5: Người phụ nữ đứng ngoài pháp trường Yên Bái

Sau khi khởi nghĩa thất bại, thực dân Pháp tiến hành đàn áp và xét xử hàng loạt thành viên Việt Nam Quốc dân Đảng.

Nguyễn Thái Học bị bắt ngày 20/2/1930 tại Chí Linh, Hải Dương.

Sau đó, ông bị đưa ra xét xử và bị kết án tử hình.

Cô Giang vẫn không bị bắt.

Nhưng điều đó không có nghĩa bà rời bỏ những người đồng chí.

Ngày 16/6/1930, 13 tử tù, trong đó có Nguyễn Thái Học và 12 đồng chí, được đưa từ Hỏa Lò lên Yên Bái để hành quyết. Sáng 17/6/1930, họ bị thực dân Pháp xử chém.

Cô Giang tìm đến Yên Bái.

Bà muốn nhìn thấy người mình yêu lần cuối.

Muốn chứng kiến sự hy sinh của những đồng chí đã cùng mình đi qua những năm tháng nguy hiểm.

Có thể hình dung được nỗi đau ấy.

Nhưng điều đáng nói là bà không quay lưng.

Không chạy trốn khỏi sự thật.

Bà đứng trước một cảnh tượng mà bất kỳ người thân nào cũng khó có thể chịu đựng:

Người mình yêu bị đưa đến máy chém.

Những người đồng chí lần lượt hy sinh.

Và cuộc khởi nghĩa mà họ đặt cả tuổi trẻ vào đó đã thất bại.

Nhưng chính tại Yên Bái, câu chuyện của Cô Giang lại trở thành một biểu tượng khác.

Bởi sau khi Nguyễn Thái Học hy sinh, bà không chọn một cuộc sống bình thường.

Bà trở về.

Mang theo nỗi đau.

Mang theo những lá thư cuối cùng.

Và mang theo quyết định mà bà đã chuẩn bị trong tâm trí từ trước.

Chú thích ảnh: Khu mộ và khu tưởng niệm Nguyễn Thái Học cùng các chiến sĩ Việt Nam Quốc dân Đảng tại Yên Bái.
Nguồn ảnh: Báo Quân đội nhân dân và tư liệu Khu di tích Yên Bái.

Phần 6: Những lá thư tuyệt mệnh và buổi sáng ở Thổ Tang

Sau khi Nguyễn Thái Học hy sinh ngày 17/6/1930, Cô Giang trở về.

Theo các tư liệu được công bố, bà viết hai bức thư tuyệt mệnh.

Một gửi cho gia đình.

Một gửi cho người đã mất.

Bà cũng để lại một bài thơ tuyệt mệnh, trong đó thể hiện nỗi đau vì không thể hoàn thành điều mình mong muốn và quyết tâm hy sinh vì lý tưởng.

Những lá thư ấy cho chúng ta nhìn thấy một Cô Giang khác.

Không còn là người nữ cán bộ nhanh nhẹn trên các tuyến liên lạc.

Không còn là người đồng chí mạnh mẽ trong những cuộc họp.

Mà là một người phụ nữ đang đối diện với sự mất mát lớn nhất đời mình.

Người yêu đã chết.

Cuộc khởi nghĩa thất bại.

Những đồng chí lần lượt bị bắt hoặc hy sinh.

Con đường phía trước gần như không còn.

Theo các tư liệu, rạng sáng 18/6/1930, Cô Giang về khu vực Thổ Tang, nơi quê chồng, rồi tự kết liễu đời mình bằng súng lục. Một số nguồn lại mô tả việc này diễn ra từ chiều tối 17/6; vì tư liệu về giờ cụ thể không thống nhất, mốc an toàn nhất là ngày 18/6/1930 theo nhiều nguồn tư liệu về Cô Giang.

Bà đã ra đi khi tuổi đời còn rất trẻ.

Không có một lễ tang trọng thể.

Không có đoàn người đưa tiễn.

Chính quyền thực dân còn tổ chức canh giữ nơi chôn cất để ngăn người dân đến viếng. Những tư liệu về sau cho biết câu chuyện về Cô Giang được lưu truyền qua ký ức gia đình, các bài viết và những nghiên cứu lịch sử.

Một người phụ nữ đã chọn cái chết sau khi chứng kiến người mình yêu và những người đồng chí bị hành quyết.

Đó là một kết thúc bi thương.

Nhưng nếu kể câu chuyện này, chúng ta không nên biến cái chết của bà thành một câu chuyện lãng mạn hóa sự tự sát.

Điều đáng nhớ hơn là bối cảnh lịch sử đã đẩy một người phụ nữ trẻ đến quyết định cực đoan ấy: một cuộc khởi nghĩa thất bại, sự đàn áp khốc liệt và sự mất mát của những người thân yêu nhất.

Lời kết: Cô Giang – một cái tên còn lại sau một cuộc khởi nghĩa thất bại

Khởi nghĩa Yên Bái thất bại.

Việt Nam Quốc dân Đảng bị thực dân Pháp đàn áp.

Nhiều người bị bắt.

13 chiến sĩ bị xử chém tại Yên Bái.

Và ngày hôm sau, Cô Giang cũng rời khỏi cuộc đời.

Nếu chỉ nhìn bằng kết quả, đó là một thất bại.

Nhưng lịch sử không chỉ được viết bằng những cuộc chiến thắng.

Có những con người đi vào lịch sử bởi cách họ đứng lên khi biết mình có thể thất bại.

Cô Giang là một người như thế.

Bà không phải người chỉ đứng bên cạnh Nguyễn Thái Học.

Các tư liệu cho thấy bà trực tiếp tham gia tuyên truyền, liên lạc, binh vận và chuẩn bị cho khởi nghĩa. Bà hoạt động trong một tổ chức bí mật, nơi người phụ nữ phải đối mặt với những nguy hiểm không kém gì nam giới.

Bà yêu Nguyễn Thái Học.

Nhưng bà cũng là đồng chí của ông.

Và khi ông hy sinh, nỗi đau của bà không chỉ là nỗi đau mất người yêu.

Đó còn là nỗi đau của một người đã chứng kiến lý tưởng mà mình theo đuổi bị đàn áp.

Ngày nay, chúng ta có thể đánh giá cuộc Khởi nghĩa Yên Bái từ nhiều góc độ lịch sử khác nhau.

Nhưng không thể phủ nhận một điều:

những người tham gia cuộc khởi nghĩa đã dám đặt độc lập dân tộc lên trên sự an toàn của bản thân.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia nhận định rằng sự hy sinh của những người thuộc Việt Nam Quốc dân Đảng, dù cuộc khởi nghĩa thất bại, đã góp phần làm sống dậy tinh thần yêu nước và để lại dấu ấn trong lịch sử đấu tranh giải phóng dân tộc.

Với Cô Giang, câu chuyện ấy còn có thêm một chiều sâu đặc biệt.

Bà là một phụ nữ.

Một người yêu.

Một người đồng chí.

Một người con.

Nhưng cuối cùng, tất cả những vai trò ấy cùng hội tụ trong một con người đã lựa chọn con đường cứu nước.

Hôm nay, chúng ta không cần phải lý tưởng hóa cái chết của Cô Giang.

Điều cần làm là hiểu hoàn cảnh lịch sử, hiểu lòng yêu nước của một thế hệ và trân trọng giá trị của hòa bình.

Bởi những người như Cô Giang không có cơ hội nhìn thấy một Việt Nam độc lập.

Họ không biết thế hệ sau sẽ sống thế nào.

Không biết đất nước bao giờ mới thoát khỏi ách thuộc địa.

Nhưng họ vẫn hành động.

Và chính sự hy sinh của nhiều thế hệ như vậy đã trở thành một phần của hành trình rất dài dẫn dân tộc đến độc lập.

Cô Giang đã không sống đến ngày đất nước tự do.

Nhưng tên bà đã ở lại.

Ở lại cùng Yên Bái.

Ở lại cùng câu chuyện về Nguyễn Thái Học.

Và ở lại trong ký ức lịch sử như một người phụ nữ trẻ đã chọn đứng về phía Tổ quốc trong một thời đại đầy biến động.

Đó là lý do chúng ta kể lại câu chuyện này.

Không phải để ca ngợi cái chết.

Mà để biết ơn những người đã dám sống và hy sinh cho một tương lai mà chính họ không được nhìn thấy.