CÔ GIANG – NGƯỜI CON GÁI 21 TUỔI VÀ LÁ THƯ ĐỂ LẠI CHO LỊCH SỬ

CÔ GIANG – NGƯỜI CON GÁI 21 TUỔI VÀ LÁ THƯ ĐỂ LẠI CHO LỊCH SỬ

Có những câu chuyện lịch sử bắt đầu bằng một cuộc khởi nghĩa.

Nhưng cũng có những câu chuyện khiến người ta nhớ mãi bởi hình ảnh một người phụ nữ trẻ đứng trước sự mất mát và lựa chọn cách kết thúc cuộc đời mình.

Người phụ nữ ấy là Nguyễn Thị Giang, thường được gọi là Cô Giang.

Bà sinh năm 1909 tại Phủ Lạng Thương, vùng đất nay thuộc phường Bắc Giang, tỉnh Bắc Ninh. Cuộc đời của bà chỉ kéo dài 21 năm, nhưng những năm tháng tuổi trẻ lại gắn với một giai đoạn đặc biệt của lịch sử Việt Nam đầu thế kỷ XX.

CÔ GÁI TRẺ ĐI VÀO CON ĐƯỜNG CÁCH MẠNG

Nguyễn Thị Giang cùng người chị Nguyễn Thị Bắc, thường được gọi là Cô Bắc, sớm tham gia các hoạt động yêu nước.

Hai chị em được Nguyễn Khắc Nhu, một nhà hoạt động yêu nước đương thời, dìu dắt và tham gia tổ chức Việt Nam Dân Quốc.

Khi Việt Nam Quốc dân Đảng được thành lập năm 1927, Nguyễn Thị Giang tham gia tổ chức và được giao nhiệm vụ quan trọng.

Bà làm công tác tuyên truyền, liên lạc và binh vận, hoạt động tại nhiều địa bàn ở Bắc Giang, Bắc Ninh, Phú Thọ, Vĩnh Yên và Yên Bái.

Đó không phải những công việc ồn ào.

Một người làm liên lạc phải biết đi, biết trở về.

Biết giữ bí mật.

Biết chuyển một tin tức mà không để người khác phát hiện.

Với một cô gái trẻ trong hoàn cảnh lúc ấy, đó là những công việc đầy nguy hiểm.

NGƯỜI PHỤ NỮ ĐỨNG SAU NHỮNG CHUYẾN ĐI BÍ MẬT

Trong thời gian chuẩn bị khởi nghĩa, Cô Giang và Cô Bắc được giao nhiệm vụ vận chuyển vũ khí, liên lạc giữa các cơ sở và làm công tác binh vận.

Có khi họ phải cải trang thành những người buôn bán bình thường.

Những gánh hàng tưởng như chỉ có lương thực, hàng hóa, nhưng bên dưới có thể là vũ khí phục vụ cho hoạt động cách mạng.

Nhìn từ bên ngoài, đó có thể chỉ là một cô gái trẻ đi qua một sân ga.

Nhưng bên trong những chuyến đi ấy là cả một mạng lưới hoạt động bí mật.

Cô Giang hiểu rằng chỉ cần một sơ suất, mọi thứ có thể chấm dứt.

Nhưng bà vẫn tiếp tục.

YÊN BÁI – MÙA XUÂN NĂM 1930

Đầu năm 1930, Việt Nam Quốc dân Đảng quyết định phát động khởi nghĩa.

Đêm 9, rạng sáng 10 tháng 2 năm 1930, cuộc Khởi nghĩa Yên Bái nổ ra.

Cuộc khởi nghĩa nhanh chóng bị thực dân Pháp đàn áp.

Nhiều cơ sở bị phá vỡ.

Nhiều người bị bắt.

Những người tham gia cuộc khởi nghĩa phải đối diện với những bản án rất nặng.

Cô Giang cũng tham gia vào các hoạt động liên quan đến cuộc khởi nghĩa và được phân công chỉ huy mặt trận tại Bắc Ninh.

Nhưng cuộc khởi nghĩa thất bại.

Và những ngày đau đớn nhất bắt đầu.

NGÀY 17 THÁNG 6

Nguyễn Thái Học cùng 12 đồng chí bị đưa lên Yên Bái để xử chém ngày 17 tháng 6 năm 1930.

Khi nghe tin, Cô Giang đã tìm cách lên Yên Bái.

Bà đến để chứng kiến những người đồng chí của mình bước qua những giây phút cuối cùng.

Trong số đó có Nguyễn Thái Học – người mà bà đã cùng hoạt động và sau này trở thành người bạn đời của bà.

Ngày hôm ấy, 13 người bị xử chém.

Cô Giang trở về.

Nhưng bà không trở về với một cuộc sống bình thường.

HAI LÁ THƯ

Sau khi chứng kiến cuộc hành hình, Cô Giang trở về nơi trọ.

Đêm ấy, bà viết hai lá thư tuyệt mệnh.

Một lá thư gửi cha mẹ Nguyễn Thái Học.

Một lá thư gửi người đã hy sinh.

Những dòng chữ ấy không chỉ là lời từ biệt.

Đó còn là những dòng chữ của một người phụ nữ mới 21 tuổi đang đứng giữa nỗi đau riêng và một biến cố lớn của đất nước.

Trong thư, bà nhắc đến lý tưởng cứu nước, đến những người đồng chí và đến sự hy sinh.

Những lá thư ấy về sau trở thành một phần tư liệu được nhắc đến khi nói về Cô Giang và Khởi nghĩa Yên Bái.

Có lẽ điều khiến người đọc day dứt nhất chính là tuổi của người viết.

21 tuổi.

Một độ tuổi mà hôm nay nhiều người vẫn đang học tập, bắt đầu nghề nghiệp, bắt đầu những ước mơ đầu tiên.

Còn Cô Giang đã viết thư từ biệt cuộc đời.

CHUYẾN TÀU VỀ VĨNH YÊN

Sáng 18 tháng 6 năm 1930, Cô Giang trở về Thổ Tang – quê của Nguyễn Thái Học.

Bà đến để từ biệt cha mẹ chồng.

Sau đó, bà rời đi.

Trên đường đi, bà ghé một quán trà.

Rồi đến một địa điểm gần làng Thổ Tang.

Tại đây, Cô Giang đã dùng khẩu súng lục để tự kết thúc cuộc đời mình.

Ngày 18 tháng 6 năm 1930.

Chỉ một ngày sau cuộc hành hình tại Yên Bái.

Cô Giang ra đi khi mới 21 tuổi.

MỘT NGƯỜI PHỤ NỮ VÀ MỘT THỜI ĐẠI

Nếu chỉ nhìn vào những ngày cuối cùng, người ta có thể thấy câu chuyện của Cô Giang là một câu chuyện đầy bi thương.

Nhưng nếu nhìn rộng hơn, cuộc đời bà còn cho thấy một điều khác.

Đó là hình ảnh những phụ nữ Việt Nam đã tham gia trực tiếp vào các hoạt động yêu nước trong những năm đầu thế kỷ XX.

Họ không chỉ đứng phía sau.

Họ làm liên lạc.

Họ tuyên truyền.

Họ vận chuyển vũ khí.

Họ tham gia binh vận.

Và họ có mặt trong những thời khắc nguy hiểm nhất.

Cô Giang là một trong những gương mặt tiêu biểu của thế hệ ấy.

TỪ PHỦ LẠNG THƯƠNG ĐẾN NHỮNG TRANG LỊCH SỬ

Nơi Cô Giang sinh ra – Phủ Lạng Thương – đã trải qua nhiều lần thay đổi tên gọi và địa giới hành chính.

Từ một tỉnh lỵ thời Pháp thuộc, vùng đất này trở thành thị xã Bắc Giang, rồi thành phố Bắc Giang; sau đợt sắp xếp hành chính năm 2025, địa bàn trung tâm cũ có phường Bắc Giang, tỉnh Bắc Ninh.

Tên gọi thay đổi theo thời gian.

Nhưng ký ức về những người từng sống trên mảnh đất ấy vẫn còn.

Trong đó có một cô gái sinh năm 1909.

Một cô gái đã dành tuổi trẻ của mình cho một con đường mà bà tin là đúng.

21 TUỔI – MỘT CÂU CHUYỆN KHÓ QUÊN

Cô Giang sống 21 năm.

Một con số rất nhỏ nếu đặt cạnh chiều dài của lịch sử.

Nhưng lịch sử không chỉ được tạo nên bởi những người sống thật lâu.

Có những người chỉ sống một thời gian ngắn, nhưng câu chuyện của họ khiến nhiều thế hệ sau phải dừng lại và suy nghĩ.

Cô Giang là một người như thế.

Từ Phủ Lạng Thương, cô gái trẻ bước vào những chuyến đi bí mật.

Từ những chuyến liên lạc, bà đi đến cuộc khởi nghĩa.

Từ thất bại của cuộc khởi nghĩa, bà chứng kiến những người đồng chí bị xử chém.

Và chỉ một ngày sau, chính bà cũng lựa chọn kết thúc cuộc đời mình.

Hơn chín thập niên đã trôi qua.

Nhưng câu chuyện ấy vẫn còn đó.

Không chỉ như một câu chuyện về mất mát.

Mà như một câu chuyện về tuổi trẻ Việt Nam trong một thời đại đầy biến động.

Và khi đọc lại những dòng thư cuối cùng của Cô Giang, có lẽ điều khiến người hôm nay nhớ nhất không phải là cái chết.

Mà là câu hỏi:

Một người trẻ có thể dành cho đất nước bao nhiêu khi tuổi đời mới chỉ vừa bước qua tuổi hai mươi?

Cô Giang đã để lại câu trả lời bằng chính 21 năm cuộc đời mình.