CÓ MỘT TUỔI HAI MƯƠI ĐÃ NẰM LẠI GIỮA MÙA HOA LỬA

Có những con người đã đi qua chiến tranh nhưng chưa bao giờ thực sự rời khỏi ký ức của dân tộc. Họ không còn đứng trước chúng ta bằng hình hài của một con người bằng xương bằng thịt, nhưng vẫn hiện diện trong từng trang nhật ký, từng dòng thư và những câu chuyện được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Có những người chỉ còn lại một cái tên trên bia đá, một bức ảnh đã ngả màu thời gian, nhưng cũng có những người để lại cả một khoảng trời tuổi trẻ khiến thế hệ hôm nay mỗi khi ngoảnh lại đều không khỏi lặng người. Với tôi, Đặng Thùy Trâm là một người như thế. Chị không chỉ là một nữ bác sĩ đã hy sinh trong chiến tranh, mà còn là hình ảnh của một tuổi trẻ từng sống, từng yêu thương, từng ước mơ và cuối cùng đã gửi lại những năm tháng đẹp nhất của đời mình cho đất nước.

Tôi biết đến Đặng Thùy Trâm từ những trang sách. Ban đầu, chị đối với tôi cũng giống như nhiều nhân vật lịch sử khác: một cái tên gắn với chiến tranh, với sự hy sinh và lòng yêu nước. Nhưng rồi tôi đọc Nhật ký Đặng Thùy Trâm và nhận ra phía sau cái tên ấy không phải là một tượng đài xa cách, mà là một cô gái rất đỗi gần gũi. Chị cũng từng có tuổi thanh xuân, từng nhớ nhà, nhớ mẹ, từng có những rung động riêng, những phút yếu lòng, những nỗi buồn và những ước mơ bình dị. Chị cũng từng đứng trước cuộc đời với biết bao dự định như những người trẻ hôm nay. Chỉ khác một điều, tuổi trẻ của chị không được lớn lên trong những ngày tháng bình yên. Khi tuổi xuân đang ở độ đẹp nhất, chị đã phải bước vào một cuộc chiến mà sự sống và cái chết chỉ cách nhau trong gang tấc.

Đặng Thùy Trâm sinh năm 1942, quê ở Huế. Sau khi tốt nghiệp Đại học Y khoa Hà Nội, chị tình nguyện vào chiến trường miền Nam công tác. Năm 1967, chị hy sinh khi mới hai mươi bảy tuổi. Hai mươi bảy tuổi – một con số khiến tôi nhiều lần phải dừng lại để nghĩ. Hai mươi bảy tuổi của những người trẻ hôm nay có thể là những ngày tháng bắt đầu xây dựng sự nghiệp, theo đuổi ước mơ, yêu một người, đi đến những nơi mình muốn và nghĩ về một tương lai còn rất dài phía trước. Nhưng hai mươi bảy tuổi của Đặng Thùy Trâm đã khép lại giữa chiến trường. Chị ra đi khi tuổi trẻ còn chưa kịp đi hết con đường của nó, khi những ước mơ riêng vẫn còn dang dở và cuộc đời vẫn còn biết bao điều chưa kịp gọi tên.

Điều khiến tôi xúc động nhất không chỉ là sự hy sinh của chị, mà còn là những gì chị đã viết trong những ngày tháng sống giữa chiến tranh. Nhật ký Đặng Thùy Trâm không phải một bản hùng ca được viết bởi một con người chưa từng biết sợ hãi. Trái lại, trong những trang viết ấy có nước mắt, nỗi nhớ, sự cô đơn, những phút mệt mỏi và cả những lần chị phải tự đấu tranh với chính mình. Chị cũng biết đau, biết nhớ, biết yếu lòng như bất kỳ một con người nào. Nhưng điều đáng quý nhất là sau tất cả, chị vẫn lựa chọn bước tiếp. Giữa một nơi mà cái chết có thể đến bất cứ lúc nào, chị vẫn cố gắng chữa trị cho thương binh, chăm sóc đồng đội, sẻ chia với những người dân và giữ lấy niềm tin vào ngày đất nước được hòa bình. Chính những điều rất đời thường ấy lại khiến hình ảnh Đặng Thùy Trâm trở nên lớn lao hơn bao giờ hết.

Tôi đặc biệt ám ảnh bởi hình ảnh người nữ bác sĩ giữa chiến trường. Trong một nơi mà bom đạn có thể cướp đi một sinh mạng chỉ trong khoảnh khắc, chị vẫn dùng đôi tay của mình để giành giật sự sống cho người khác. Đôi tay ấy không chỉ cầm dụng cụ y khoa mà còn mang theo tình thương, trách nhiệm và niềm tin. Chị chữa những vết thương trên cơ thể của đồng đội, nhưng có lẽ chính chị cũng đang âm thầm chữa lành những vết thương của một thời đại. Và rồi, chính người bác sĩ đã dành cả tuổi trẻ để cứu người ấy cũng nằm lại giữa chiến trường. Sự đối lập ấy khiến câu chuyện về chị càng trở nên đau đớn: người đã cố gắng giữ lấy sự sống cho biết bao người lại không thể giữ lại sự sống cho chính mình.

Tôi từng nghĩ rằng những người anh hùng phải là những con người đặc biệt, sinh ra đã mang trong mình một sức mạnh lớn lao. Nhưng khi đọc câu chuyện về Đặng Thùy Trâm, tôi lại nghĩ khác. Có lẽ người anh hùng trước hết cũng chỉ là một con người bình thường. Họ biết sợ nhưng vẫn bước đi, biết đau nhưng vẫn cố gắng, biết nhớ một mái nhà nhưng vẫn lựa chọn ở lại nơi cần mình. Đặng Thùy Trâm không phải một con người không có những mong muốn riêng. Chị cũng từng mong được trở về, được sống những ngày bình yên bên gia đình, được nhìn thấy tương lai của mình. Nhưng trong hoàn cảnh đất nước còn chiến tranh, chị đã lựa chọn đặt những mong muốn riêng ấy phía sau trách nhiệm với đồng đội và quê hương. Có lẽ chính sự lựa chọn ấy đã làm nên vẻ đẹp của một thế hệ.

Tôi đã nhiều lần tự hỏi: Điều gì khiến một cô gái mới ngoài hai mươi có thể sống và hy sinh như thế? Có lẽ câu trả lời nằm trong tình yêu đối với quê hương, trong trách nhiệm với những người đang cần mình và trong niềm tin rằng đất nước rồi sẽ có ngày hòa bình. Nhưng càng nghĩ, tôi càng thấy điều khiến Đặng Thùy Trâm trở nên đặc biệt không phải bởi chị đã làm những điều phi thường, mà bởi trong những điều phi thường ấy vẫn có một trái tim rất đỗi con người. Chị nhớ mẹ, nhớ người thân, có những tình cảm riêng và cũng từng mong một ngày được trở về. Chính những điều đó khiến sự hy sinh của chị trở nên đau đớn hơn. Bởi người nằm lại giữa chiến trường năm ấy không chỉ là một cái tên trong sách lịch sử, mà là một người con, một người bác sĩ, một cô gái hai mươi bảy tuổi đã từng có cả tương lai ở phía trước.

Nhiều năm đã trôi qua kể từ ngày Đặng Thùy Trâm ngã xuống. Chiến tranh đã lùi xa, những cánh rừng từng rung chuyển bởi bom đạn nay đã xanh trở lại, những con đường từng in dấu chân người lính giờ đây đã có những chuyến xe bình thản đi qua. Chúng tôi – những người sinh ra trong hòa bình – lớn lên mà không phải nghe tiếng bom rơi, không phải chia tay người thân để ra chiến trường, không phải sống với nỗi lo ngày mai có còn được gặp lại nhau hay không. Chúng tôi được đến trường, được học tập, được yêu thương, được lựa chọn nghề nghiệp và được tự do theo đuổi những ước mơ của mình. Đó là một đặc ân mà đôi khi chúng tôi vô tình coi như điều hiển nhiên, bởi chúng tôi chưa từng phải sống trong những ngày tháng mà sự bình yên là một điều xa xỉ.

Đôi khi, chúng tôi than phiền vì một ngày học quá dài, buồn vì một chuyện tình cảm, mệt mỏi vì những áp lực của tuổi trẻ hay lo lắng trước một tương lai chưa rõ ràng. Những điều ấy hoàn toàn bình thường, bởi chúng tôi đang được sống một tuổi trẻ đúng nghĩa. Nhưng mỗi khi thấy mình than phiền quá nhiều, tôi lại nhớ đến Đặng Thùy Trâm. Tôi nghĩ về tuổi hai mươi của chị, nghĩ về những người trẻ đã không có cơ hội được sống một cuộc đời bình thường. Tôi nghĩ về những người đã gửi lại tuổi thanh xuân nơi chiến trường để những thế hệ sau có thể lớn lên trong tiếng cười thay vì tiếng súng. Và tôi tự hỏi: Nếu họ đã dành cả tuổi trẻ để chúng ta có được những ngày bình yên, thì chúng ta sẽ làm gì với tuổi trẻ của mình?

Có lẽ chúng ta không cần phải làm những điều quá lớn lao. Không phải ai cũng có thể trở thành một Đặng Thùy Trâm, cũng không phải thời đại hôm nay đòi hỏi chúng ta phải hy sinh như thế hệ trước. Nhưng chúng ta có thể sống tử tế hơn, có trách nhiệm hơn, biết yêu quê hương bằng những việc mình có thể làm, biết trân trọng gia đình, trân trọng hòa bình và trân trọng cơ hội được học tập, được theo đuổi ước mơ. Nếu thế hệ của Đặng Thùy Trâm đã dùng tuổi trẻ để bảo vệ đất nước thì thế hệ hôm nay có thể dùng tuổi trẻ để xây dựng đất nước. Nếu họ đã viết những năm tháng của mình bằng máu và nước mắt thì chúng ta hãy viết những năm tháng của mình bằng tri thức, lòng tử tế, sự nỗ lực và những điều có ích cho cộng đồng. Đó có lẽ là cách chân thành nhất để chúng ta tiếp nối những gì thế hệ trước đã để lại.

Tôi khép lại những trang viết về Đặng Thùy Trâm với một cảm giác rất lạ. Không chỉ là buồn, cũng không đơn thuần là tự hào, mà sâu hơn hết là một sự biết ơn. Biết ơn một thế hệ đã từng sống hết mình cho đất nước. Biết ơn những người đã gửi lại tuổi thanh xuân nơi chiến trường. Và biết ơn cả những trang nhật ký đã vượt qua thời gian để kể cho chúng tôi nghe về một tuổi trẻ từng đẹp đến thế. Những dòng chữ ấy khiến tôi hiểu rằng hòa bình hôm nay không phải là điều tự nhiên mà có. Phía sau một ngày bình yên là biết bao ngày tháng không bình yên; phía sau một tuổi trẻ được tự do lựa chọn là tuổi trẻ của những người đã không có quyền lựa chọn một cuộc đời bình thường.

Đặng Thùy Trâm đã nằm lại giữa mùa hoa lửa khi tuổi đời còn rất trẻ. Nhưng tuổi hai mươi của chị không chết. Nó vẫn sống trong từng trang nhật ký, trong ký ức của những người từng biết chị và hôm nay sống trong trái tim của những người trẻ chưa từng gặp chị nhưng vẫn được chị truyền cho một bài học giản dị: hãy sống một tuổi trẻ xứng đáng với những người đã hy sinh để mình có được quyền sống trong hòa bình. Có những người đi qua cuộc đời chỉ một lần, nhưng câu chuyện của họ có thể đi qua nhiều thế hệ. Đặng Thùy Trâm là một người như thế. Chị đã để lại cho chúng tôi không chỉ một cuốn nhật ký, không chỉ một câu chuyện về chiến tranh, mà còn một câu hỏi dành cho thế hệ hôm nay: Khi đất nước đã không còn chiến tranh, chúng ta sẽ viết tiếp câu chuyện của tuổi trẻ mình như thế nào?