“CÓ TIN GÌ CỦA ANH ÁI CHƯA CON?” – NỬA THẾ KỶ CHỜ ĐỢI CỦA MẸ BÙI THỊ ĐAY

Tháng 7/2026, trước bàn thờ gia đình ở phường Bà Rịa, Mẹ Việt Nam anh hùng Bùi Thị Đay cầm tấm Bằng “Tổ quốc ghi công” mang tên Trần Cao Ái. Bên cạnh là ảnh người con trai đã được mẹ giữ suốt hơn nửa thế kỷ. Báo Sài Gòn Giải Phóng ghi lại câu hỏi mẹ thường dành cho con út: “Có tin gì của anh Ái chưa con?”. Câu hỏi hướng về nơi anh nằm xuống chưa được tìm thấy.

Người nghe câu hỏi là ông Trần Cao Kỳ, con trai út của mẹ. Ông thường nhẹ nhàng trả lời rồi chuyển sang chuyện khác. Bởi giữa tấm ảnh và tờ giấy ghi công là một khoảng trống không thể giải quyết bằng lời an ủi. Mẹ không hỏi chiến công của con lớn đến đâu. Điều mẹ mong biết là anh Ái đang nằm ở đâu, để gia đình có thể đón anh về.

Nỗi chờ đợi ấy bắt đầu từ một gia đình đã chịu quá nhiều mất mát trong kháng chiến chống Mỹ. Năm 1966, người chồng, liệt sĩ Trần Cao Chí, hy sinh, để lại bà Đay và năm người con. Từ đó, những việc nuôi con, giữ nếp nhà, chăm lo cuộc sống hằng ngày đặt lên vai người vợ. Các nguồn báo chí nói mẹ tảo tần gồng gánh gia đình, nhưng không ghi một cảnh cụ thể nào trong đêm nhận tin chồng mất. Năm đứa trẻ vẫn phải được nuôi lớn.

Sáu năm sau, năm 1972, người con Trần Cao Ái lên đường nhập ngũ. Gia đình lại sống với sự xa cách và tin tức từ chiến trường. Năm 1975, họ nhận tin anh Ái hy sinh tại Bình Định, tỉnh nay thuộc Gia Lai. Năm đất nước thống nhất trở thành năm gia đình phải đón nhận thêm một mất mát. Người mẹ vừa đi qua những tháng năm thiếu chồng lại không được gặp con trai trở về.

Bản tin cho biết chồng và một con trai của mẹ đều là liệt sĩ; đến tháng 7/2026, hài cốt của cả hai vẫn chưa được tìm thấy. Gia đình còn có một người con trai là thương binh, sau này cũng qua đời. Những cái tên được ghi trong hồ sơ chính sách nói lên sự hy sinh, nhưng không thể cho người mẹ biết chỗ nào để đến thắp nén hương ngay bên phần mộ con.

Vì vậy, cuộc tìm kiếm của gia đình không dừng lại sau giấy báo tử. Ông Kỳ kể nhiều lần người thân trở về vùng chiến trường cũ, dò hỏi đồng đội, lần theo những thông tin ít ỏi và tìm đến những nơi có thể liên quan đến vị trí anh Ái hy sinh. Mỗi manh mối cần kiểm tra. Nhiều năm đi tìm chưa đem lại điều gia đình mong đợi. Đó vẫn là phần tiếp nối của chiến tranh trong đời sống người ở lại.

Rồi một khả năng mới xuất hiện khi mẹ Đay cùng người thân được lấy mẫu ADN phục vụ đối chiếu danh tính hài cốt liệt sĩ. Trong bài báo công bố tháng 7/2026, ông Kỳ nhớ mẹ vui, hy vọng sẽ tìm được anh trai. Ông nói: “Đến giờ vẫn chưa có kết quả, nhưng mẹ vẫn chờ”. Tại thời điểm ấy, việc lấy mẫu chưa đồng nghĩa tìm thấy hài cốt; nó chỉ mở thêm một con đường xác minh. Hy vọng vẫn chưa thành kết quả.

Thời gian mang đến những đổi thay khác. Mẹ tuổi cao, có chuyện cũ không còn nhớ rõ, song tên người con chưa trở về vẫn được mẹ nhắc. Người con út không chỉ thay mẹ theo đuổi thông tin; ông còn phải đối diện câu hỏi lặp đi lặp lại trong căn nhà. Mẹ muốn biết nơi con yên nghỉ. Người em muốn thực hiện điều ấy khi mẹ còn đủ sức khỏe để đón nhận tin mừng.

Giữa những ngày tháng chờ đợi, căn nhà ở Bà Rịa vẫn có người đến. Dịp cuối tháng 4/2026, đoàn viên phường Bà Rịa cùng sinh viên Trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh thăm mẹ, lau dọn nhà cửa, sửa hệ thống điện, kê lại bàn ghế, dọn cỏ quanh vườn. Báo Quân đội nhân dân ghi lại việc các bạn trẻ ngồi nghe mẹ kể chuyện chiến tranh và những người thân đã hy sinh khi tuổi đời còn rất trẻ. Đó không phải chuyến thăm thay thế được sự đoàn tụ, nhưng là một cách để mẹ không phải sống cùng ký ức một mình.

Ngày 18/7/2026, đại diện lãnh đạo Thành phố Hồ Chí Minh đến thăm mẹ tại phường Bà Rịa. Thông tấn xã Việt Nam ghi nhận những lời thăm hỏi, lời cảm ơn của mẹ và gia đình đối với sự quan tâm dành cho người có công. Những cuộc gặp tạo nên thêm một lớp ký ức của thời bình: người trẻ phụ giúp việc nhà, cán bộ thăm sức khỏe, người thân tìm kiếm hồ sơ và hài cốt. Không ai trả lại được năm 1966 hay 1975.

Mẹ Bùi Thị Đay tại gia đình, tháng 7/2026

Trong căn nhà ấy, tấm ảnh Trần Cao Ái vẫn đứng cạnh Bằng “Tổ quốc ghi công”. Một tấm giấy xác nhận sự hy sinh của người lính; tấm ảnh giữ khuôn mặt của người con. Còn câu hỏi “Có tin gì của anh Ái chưa con?” nhắc rằng ghi công chưa phải đoạn kết của một gia đình. Khi người mẹ còn mong biết nơi con nằm xuống, ký ức chiến tranh vẫn có một việc chưa hoàn thành: đưa những người đã khuất trở về với tên tuổi, người thân và quê nhà.