Cọ vẽ thành vũ khí: Hành trình cách mạng của họa sĩ Tô Ngọc Vân

Trong lịch sử hội họa nước nhà, cái tên Tô Ngọc Vân luôn chiếm giữ một vị trí vô cùng đặc biệt. Trước Cách mạng tháng Tám, ông vốn là một nghệ sĩ duy mỹ lẫy lừng, tác giả của những bức tranh lãng mạn kinh điển gắn liền với vẻ đẹp đài các của thiếu nữ thành thị. Thế nhưng khi tiếng súng kháng chiến toàn quốc bùng nổ, người họa sĩ tài hoa ấy đã đưa ra một quyết định làm thay đổi hoàn toàn cuộc đời mình: rời bỏ phồn hoa đô thị để lên chiến khu, hòa mình vào cuộc trường chinh của dân tộc.

Quyết định rời xa thủ đô để lên chiến khu Việt Bắc đã đánh dấu bước chuyển dịch sâu sắc trong tư tưởng nghệ thuật của ông. Từ một người theo đuổi trường phái "nghệ thuật vị nghệ thuật", ông chuyển hẳn sang tư tưởng "nghệ thuật vị nhân sinh". Năm 1950, ông đảm nhiệm vai trò Hiệu trưởng Trường Mỹ thuật Trung cấp trong điều kiện thiếu thốn của chiến tranh. Tại đây, ông vừa giảng dạy vừa trực tiếp gầy dựng những viên gạch đầu tiên cho nền mỹ thuật cách mạng Việt Nam.

Suốt những năm tháng bám sát các chiến dịch tại Phú Thọ, Thái Nguyên và Tây Bắc, ông tích cực sáng tác hàng trăm bức ký họa trực tiếp. Thay vì chất liệu sơn dầu hoa lệ trước đây, ông tận dụng các chất liệu mộc mạc như chì, than, màu nước trên những trang giấy thô. Các tác phẩm thời kỳ này tập trung phản ánh cuộc sống của người chiến sĩ, anh dân công hỏa tuyến hay những lớp học bình dân học vụ ban đêm. Những bức tranh tiêu biểu như Hồ Chủ tịch làm việc tại Bắc Bộ phủ, Nghỉ chân bên đồi hay Hai chiến sĩ luôn toát lên tinh thần lạc quan cao độ của quân và dân ta.

Tháng 4 năm 1954, danh họa nhận lệnh hành quân lên đường tham gia chiến dịch Điện Biên Phủ. Giữa chiến trường khói lửa ác liệt, chiếc ba lô của ông lúc nào cũng đầy ắp những bức phác thảo ghi lại bước chân của các lực lượng ra mặt trận. Ngày 15 tháng 6 năm 1954, ông hoàn thành bức ký họa chì mang tên Đèo Lũng Lô. Đây là tác phẩm cuối cùng ghi lại hình ảnh những người lính và dân công bám trụ bảo vệ tuyến đường huyết mạch.

Chỉ hai ngày sau đó, vào ngày 17 tháng 6 năm 1954, một trận oanh tạc bằng bom của máy bay địch tại khu vực Ba Khe, chân đèo Lũng Lô thuộc tỉnh Yên Bái đã khiến người nghệ sĩ tài hoa nằm lại mãi mãi. Ông ngã xuống khi chiến thắng Điện Biên Phủ vừa mới vang dội và tài năng hội họa đang ở độ chín muồi nhất. Họa sĩ Tô Ngọc Vân chính là liệt sĩ đầu tiên của giới mỹ thuật Việt Nam, một tấm gương bất tử về tinh thần dùng nghệ thuật để phụng sự Tổ quốc.