“Còn cái lai quần cũng đánh” – bản lĩnh người mẹ, người nữ du kích Nam Bộ
Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Thị Út, thường được gọi thân mật là Út Tịch, quê ở xã Tam Ngãi, huyện Cầu Kè, tỉnh Trà Vinh (nay thuộc tỉnh Vĩnh Long). Từ một cô gái có tuổi thơ nghèo khó, phải đi ở đợ, Nguyễn Thị Út sớm đến với cách mạng và trở thành một nữ du kích tiêu biểu của chiến trường Nam Bộ. Cuộc đời chiến đấu của bà sau này được nhà văn Nguyễn Thi khắc họa trong truyện ký Người mẹ cầm súng, qua đó hình tượng Út Tịch trở thành một biểu tượng đặc biệt về người phụ nữ Việt Nam trong kháng chiến chống Mỹ.
Từ giao liên, trinh sát đến người nữ du kích
Trong Chiến dịch Cầu Kè tháng 12-1949, một trong những chiến dịch tiến công lớn đầu tiên của lực lượng cách mạng ở Nam Bộ, Nguyễn Thị Út tham gia công tác giao liên và trinh sát. Nhiệm vụ của bà là theo dõi tình hình quân Pháp, nắm hoạt động của đối phương và báo tin cho lực lượng vũ trang để phối hợp tác chiến. Những trận đánh như Rạch Cách, bót Bến Cát trở thành những dấu mốc đầu tiên trong quá trình Nguyễn Thị Út trưởng thành trong chiến đấu.
Sau Hiệp định Genève năm 1954, Nguyễn Thị Út cùng chồng là Lâm Văn Tịch tiếp tục bám trụ quê hương. Khi phong trào cách mạng ở miền Nam chuyển sang giai đoạn đấu tranh quyết liệt, bà vừa chăm sóc gia đình, vừa tham gia hoạt động du kích và binh vận. Đặc biệt, sau phong trào Đồng khởi năm 1960, Nguyễn Thị Út trở thành một trong những nữ du kích tiêu biểu của Tam Ngãi.
Trận bốt Tám Thế – thắng bằng binh vận
Một câu chuyện tiêu biểu cho sự mưu trí, linh hoạt của Út Tịch là trận đánh bốt Tám Thế vào đầu những năm 1960.
Được giao nhiệm vụ điều tra tình hình trong bốt, Nguyễn Thị Út cùng hai nữ đồng đội giả làm những cô gái ra chăm sóc ruộng dưa gần vị trí đóng quân. Qua nhiều lần tiếp cận, bà nắm được quy luật sinh hoạt và tâm lý của binh lính trong bốt. Sau đó, Nguyễn Thị Út tổ chức một cuộc ăn uống ngay tại khu vực bốt, làm cho lực lượng đối phương mất cảnh giác. Khi binh lính đã say, lực lượng du kích bất ngờ tiến vào và làm chủ bốt Tám Thế mà không phải nổ súng. Báo Quân đội nhân dân ghi lại câu chuyện này như một ví dụ điển hình về cách đánh dựa vào trinh sát, mưu trí và binh vận của nữ du kích Nam Bộ.
Về phương diện quân sự, trận đánh cho thấy một đặc điểm quan trọng của chiến tranh du kích: không phải trận đánh nào cũng được quyết định bằng hỏa lực. Việc nắm chắc địa bàn, hiểu đối phương, khai thác yếu tố bất ngờ và vận động binh lính có thể tạo ra hiệu quả chiến đấu rất lớn, đồng thời giảm tổn thất cho lực lượng cách mạng.
“Có ai đánh giặc mà chờ sinh xong mới đánh?”
Điểm đặc biệt trong cuộc đời Út Tịch là bà vừa là người mẹ của một gia đình đông con, vừa trực tiếp tham gia chiến đấu. Trong một lần chuẩn bị đánh bốt Đường Trâu, khi đang mang thai người con thứ năm được khoảng bảy tháng, bà vẫn xin chồng cho đi cùng đơn vị.
Chồng lo lắng, nhưng Nguyễn Thị Út vẫn quyết tâm tham gia. Báo Quân đội nhân dân kể lại rằng bà không muốn vì mang thai mà đứng ngoài cuộc chiến đấu của đồng đội. Chính những câu chuyện như vậy đã tạo nên hình tượng “người mẹ cầm súng” – một người phụ nữ vừa thực hiện thiên chức làm mẹ, vừa trực tiếp gánh vác nhiệm vụ cách mạng.
Trong một lần khác, khi được khuyên nên nghỉ ngơi vì đang mang thai, bà thể hiện thái độ rất quyết liệt: “Có ai đánh giặc mà chờ sinh xong mới đánh”. Những lời nói mộc mạc ấy phản ánh rõ tinh thần của người phụ nữ Nam Bộ trong những năm chiến tranh: hoàn cảnh riêng không làm họ từ bỏ trách nhiệm với cộng đồng và quê hương.
Những chiến công làm nên danh hiệu Anh hùng
Theo Báo Nhân Dân, tính đến năm 1965, Nguyễn Thị Út cùng đội du kích xã Tam Ngãi đã tham gia 23 trận đánh, trong đó có 8 trận từ thời kháng chiến chống Pháp; góp phần tiêu diệt và làm bị thương hơn 200 quân đối phương, thu 70 súng, đồng thời làm thất bại nhiều cuộc càn quét. Bà cũng nhiều lần sử dụng công tác binh vận để vận động binh lính đối phương bỏ ngũ hoặc tạo điều kiện để lực lượng cách mạng đánh chiếm đồn, bốt mà không phải nổ súng.
Năm 1965, Nguyễn Thị Út được cử dự Đại hội Anh hùng, chiến sĩ thi đua và dũng sĩ các lực lượng vũ trang giải phóng miền Nam. Tại đây, nhà văn Nguyễn Thi gặp bà và sau đó xây dựng hình tượng Út Tịch trong tác phẩm Người mẹ cầm súng. Tác phẩm không chỉ tái hiện một nhân vật cụ thể mà còn khắc họa hình ảnh người phụ nữ Nam Bộ vừa bình dị trong đời thường, vừa kiên cường trong chiến đấu.
Cũng trong năm 1965, Nguyễn Thị Út được tuyên dương Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Giải phóng và được tặng thưởng Huân chương Quân công Giải phóng. Thành tích ấy là sự ghi nhận đối với một nữ chiến sĩ đã trải qua nhiều năm chiến đấu, kết hợp hiệu quả giữa trinh sát, chiến đấu và binh vận.
Hy sinh giữa những năm tháng khốc liệt
Sau năm 1965, Nguyễn Thị Út được điều về hoạt động tại Quân khu 9. Cuộc chiến ngày càng ác liệt. Tháng 11-1968, trong một trận oanh kích bằng máy bay B-52 xuống khu vực Tân Châu, Châu Đốc, Nguyễn Thị Út và người con gái thứ ba bị thương nặng. Bà đã hy sinh, để lại một khoảng trống lớn đối với gia đình, đồng đội và phong trào cách mạng địa phương. Báo Quân đội nhân dân xác nhận bà hy sinh trong tháng 11-1968, khi cuộc kháng chiến vẫn đang diễn ra quyết liệt.
Nguyễn Thị Út hy sinh nhưng hình ảnh của bà tiếp tục sống trong ký ức của đồng đội và nhân dân. Câu nói “Còn cái lai quần cũng đánh” trở thành biểu tượng cho ý chí chiến đấu đến cùng của người phụ nữ Nam Bộ. Báo Quân đội nhân dân đánh giá tinh thần ấy đã được tuyên truyền rộng rãi và trở thành một trong những biểu tượng của ý chí quyết tâm trong kháng chiến.
Giá trị của một “câu chuyện thời hoa lửa”
Câu chuyện của Anh hùng liệt sĩ Nguyễn Thị Út – Út Tịch không chỉ là câu chuyện về một nữ du kích trực tiếp cầm súng. Đó còn là câu chuyện về sức mạnh của chiến tranh nhân dân, trong đó người dân vừa là lực lượng bảo vệ cơ sở, vừa trực tiếp tham gia chiến đấu.
Từ Chiến dịch Cầu Kè năm 1949, phong trào Đồng khởi năm 1960, những trận đánh như bốt Tám Thế, bốt Đường Trâu, đến những năm chiến đấu trên chiến trường Quân khu 9, Nguyễn Thị Út đã thể hiện ba phẩm chất nổi bật: dũng cảm trong chiến đấu, mưu trí trong tổ chức và kiên định trong ý chí. Những chiến công của bà nhiều khi không cần đến những trận đánh quy mô lớn; một cuộc trinh sát, một hoạt động binh vận hay một cách tiếp cận bất ngờ cũng có thể làm thay đổi cục diện của một trận đánh.
Điều làm nên sức sống lâu dài của hình tượng Út Tịch chính là sự kết hợp giữa người mẹ trong đời thường và người chiến sĩ ngoài trận tuyến. Bà không phải một con người xa lạ với đời sống mà là một người phụ nữ Nam Bộ bình dị, có gia đình, có con nhỏ, nhưng khi quê hương đứng trước chiến tranh, bà đã lựa chọn đứng vào hàng ngũ chiến đấu.
Hơn nửa thế kỷ sau ngày bà hy sinh, quê hương Tam Ngãi vẫn lưu giữ Khu tưởng niệm nữ Anh hùng liệt sĩ Nguyễn Thị Út như một “địa chỉ đỏ” giáo dục truyền thống. Hình ảnh Út Tịch vì thế không chỉ thuộc về lịch sử mà còn trở thành lời nhắc nhở các thế hệ hôm nay về lòng yêu nước, tinh thần trách nhiệm, ý chí vượt qua nghịch cảnh và sự sẵn sàng cống hiến vì cộng đồng.
