CÔN ĐẢO – HÒN ĐẢO KHÔNG KHUẤT PHỤC

Giữa biển Đông, cách đất liền hàng trăm cây số, có một quần đảo từng được biết đến với một cái tên khiến nhiều người khi nghe đến đều cảm thấy lạnh lòng: Côn Đảo. Ngày nay, nơi đây nổi tiếng bởi biển xanh, những bãi cát đẹp và vẻ bình yên của một vùng đảo. Nhưng trong suốt nhiều thập kỷ chiến tranh, Côn Đảo từng là nơi giam giữ hàng vạn người yêu nước và chiến sĩ cách mạng.

Từ thời Pháp thuộc, chính quyền thực dân đã xây dựng hệ thống nhà tù trên đảo. Sau đó, nhà tù tiếp tục được sử dụng trong thời kỳ Việt Nam Cộng hòa. Những người bị bắt từ nhiều vùng miền khác nhau lần lượt bị đưa ra đảo, cách xa quê hương và gia đình.

Đối với người tù, biển cả vừa là cảnh vật bao quanh vừa giống như một bức tường khổng lồ. Muốn trở về đất liền không phải chuyện dễ dàng. Chính vì thế, những người bị giam giữ ở đây hiểu rằng nếu muốn giữ được niềm tin và ý chí, họ phải tự tìm cách vượt qua sự cô lập ấy.

Trong các nhà tù, điều kiện sống vô cùng khắc nghiệt. Người tù phải chịu đói, bệnh tật, lao động nặng nhọc và nhiều hình thức đàn áp. Có những người bị biệt giam trong những căn phòng chật hẹp, thiếu ánh sáng và không khí. Có những người bị đưa đi lao động trên các khu vực khác của đảo.

Thế nhưng điều kỳ lạ là càng bị giam cầm, họ càng tìm cách giữ liên lạc với nhau.

Một mảnh giấy nhỏ có thể được chuyền từ người này sang người khác.

Một ánh mắt có thể thay cho lời nhắn.

Một tiếng ho hoặc tiếng gõ vào tường đôi khi cũng trở thành cách để những người trong các phòng giam biết rằng bên cạnh mình vẫn còn đồng đội.

Trong hoàn cảnh không có sách báo, họ tự dạy nhau học. Người biết chữ dạy người chưa biết chữ. Người biết ngoại ngữ truyền lại cho người khác. Có người tổ chức các buổi học bí mật ngay trong phòng giam.

Những điều tưởng như rất bình thường ấy lại trở thành một cách để con người bảo vệ tinh thần của mình.

Bởi nhà tù có thể khóa cửa, nhưng không dễ khóa được suy nghĩ.

Một trong những địa danh nổi tiếng nhất ở Côn Đảo là chuồng cọp. Đây là những khu biệt giam được thiết kế với các phòng giam nhỏ, phía trên có song sắt. Người bên ngoài có thể quan sát và kiểm soát người bị giam từ trên cao.

Trong những căn phòng chật hẹp ấy, nhiều người đã phải chịu đựng những ngày tháng vô cùng khắc nghiệt.

Nhưng họ vẫn cố gắng sống.

Vẫn động viên nhau.

Vẫn giữ bí mật.

Và vẫn tin rằng một ngày nào đó chiến tranh sẽ kết thúc.

Có những người đã biến những ngày trong tù thành những ngày học tập. Có người ghi nhớ từng câu thơ, từng bài hát để truyền lại cho đồng đội. Có người tìm cách viết tài liệu bằng những phương tiện vô cùng đơn sơ.

Nhờ vậy, nhà tù không hoàn toàn trở thành nơi người ta bị tách khỏi cuộc sống.

Nó trở thành nơi những người bị giam giữ tìm cách giữ lại phẩm giá và niềm tin.

Trong số những người từng bị giam ở Côn Đảo có nhiều nhân vật sau này trở thành những cán bộ lãnh đạo của đất nước. Nhưng bên cạnh những cái tên được lịch sử nhắc đến, còn có hàng vạn người bình thường mà câu chuyện cuộc đời của họ ít được biết đến.

Có người là nông dân.

Có người là học sinh, sinh viên.

Có người là công nhân.

Có người chỉ mới tham gia hoạt động cách mạng trong thời gian ngắn trước khi bị bắt.

Họ đến từ những nơi rất khác nhau, nhưng khi bước qua cánh cổng nhà tù, tất cả đều phải đối mặt với cùng một thử thách.

Nhiều người đã không sống đến ngày trở về.

Họ nằm lại trên chính hòn đảo này.

Sau năm 1975, nhà tù Côn Đảo được giải phóng. Những cánh cửa từng giam giữ con người được mở ra. Những người còn sống trở về đất liền, mang theo ký ức về những năm tháng không thể nào quên.

Côn Đảo từ đó bước sang một cuộc đời mới.

Những căn phòng giam được giữ lại như di tích. Những con đường trên đảo trở nên xanh hơn. Người dân bắt đầu xây dựng cuộc sống mới. Du khách từ đất liền tìm đến đây không chỉ để ngắm biển mà còn để tìm hiểu lịch sử.

Có lẽ nơi khiến nhiều người xúc động nhất là Nghĩa trang Hàng Dương.

Giữa một hòn đảo từng là nơi giam giữ tù nhân, hàng vạn người đã nằm lại. Những ngôi mộ nằm dưới những hàng cây, yên tĩnh giữa tiếng gió biển.

Trong số đó có Võ Thị Sáu, người con gái quê Đất Đỏ đã hy sinh khi mới 19 tuổi. Nhưng bên cạnh chị còn có biết bao người khác, những cái tên có thể không được nhắc đến trong sách giáo khoa nhưng cũng đã góp một phần tuổi trẻ của mình vào lịch sử đất nước.

Đêm xuống, Côn Đảo hôm nay rất yên tĩnh.

Không còn tiếng khóa cửa nhà tù.

Không còn tiếng bước chân của cai ngục.

Không còn những đoàn người bị áp giải.

Chỉ còn tiếng sóng biển và tiếng gió đi qua những hàng cây.

Có lẽ chính sự bình yên ấy khiến người ta càng cảm nhận rõ hơn những gì đã từng xảy ra.

Một hòn đảo từng được dùng để cách ly con người với đất liền, nay lại trở thành nơi người ta tìm đến để tưởng nhớ những người đã hy sinh.

Những căn phòng từng được xây để giam giữ con người nay trở thành những trang lịch sử mở ra cho thế hệ sau.

Và biển Côn Đảo vẫn xanh như trước.

Chỉ có điều, ngày nay trên những chuyến tàu đến đảo, người ta không còn đưa tù nhân ra đây nữa.

Người ta đưa học sinh, du khách và những người muốn tìm hiểu lịch sử đến thăm một vùng đất đã từng trải qua quá nhiều đau thương.

Côn Đảo vì thế không chỉ là một địa danh.

Đó là nơi nhắc chúng ta rằng có những con người đã mất tự do nhưng không để mất niềm tin; bị giam cầm về thể xác nhưng vẫn cố giữ sự tự do trong tâm hồn.

Và cũng chính vì thế, hòn đảo từng được gọi là “địa ngục trần gian” hôm nay lại trở thành một biểu tượng rất đẹp của lòng kiên cường và khát vọng hòa bình.