CÔN ĐẢO NHỮNG NGÀY ĐẦU THÁNG 5/1975: KHI CÁNH CỬA NHÀ TÙ MỞ RA

CÔN ĐẢO NHỮNG NGÀY ĐẦU THÁNG 5/1975: KHI CÁNH CỬA NHÀ TÙ MỞ RA

Ảnh tư liệu: Những người tù chính trị Côn Đảo trong những ngày đầu được giải phóng, tháng 5/1975.

Giữa biển khơi, nơi từng được gọi là “địa ngục trần gian”, những ngày đầu tháng 5 năm 1975 đã chứng kiến một cuộc chuyển mình đặc biệt của lịch sử. Những người tù chính trị, sau nhiều năm bị giam cầm, không chỉ bước qua cánh cửa ngục tù để trở về với tự do mà còn trực tiếp đứng lên giành quyền làm chủ hòn đảo. Cuộc nổi dậy giải phóng Côn Đảo ngày 1/5/1975 trở thành một dấu son trong những ngày toàn thắng của dân tộc, khép lại hơn một thế kỷ tồn tại của chế độ nhà tù thực dân và chính quyền Sài Gòn trên vùng đất này.

Những ngày cuối cùng của “địa ngục trần gian”

Cuối tháng 4 năm 1975, trong khi các cánh quân giải phóng đang tiến về Sài Gòn, Côn Đảo vẫn bị ngăn cách với đất liền bởi biển cả và những bức tường nhà tù kiên cố. Nơi đây, hàng nghìn người yêu nước và chiến sĩ cách mạng đang sống trong cảnh giam cầm, chưa biết ngày đất nước toàn thắng đã đến gần.

Theo các tài liệu lịch sử về Nhà tù Côn Đảo, trước ngày 30/4/1975, toàn đảo có 7.448 tù nhân, trong đó 4.234 người là tù chính trị, bao gồm hàng trăm phụ nữ. Họ bị phân tán trong hệ thống trại giam, phòng biệt lập và những khu chuồng cọp khét tiếng.

Những ngày cuối tháng Tư, bầu không khí trên đảo trở nên đặc biệt căng thẳng. Chính quyền nhà tù liên tục kiểm soát, canh gác các trại giam và hạn chế mọi nguồn tin từ bên ngoài. Các hoạt động di tản của bộ máy quản lý, quân nhân và nhân viên chính quyền Sài Gòn khiến tình hình càng thêm bất ổn.

Trong hoàn cảnh ấy, niềm hy vọng về ngày giải phóng luôn đi kèm nỗi lo bị đàn áp, thậm chí bị sát hại vào phút cuối. Những người tù hiểu rằng thắng lợi đang đến gần, nhưng họ cũng phải chuẩn bị tinh thần đối mặt với những tình huống hiểm nghèo nhất.

Điều giúp họ giữ vững ý chí chính là tinh thần đoàn kết, tổ chức chặt chẽ và niềm tin không lay chuyển vào thắng lợi của cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc.

Di tích Trại Phú Bình (Trại VII), nơi khởi đầu cuộc nổi dậy tự giải phóng của tù chính trị Côn Đảo đêm 30/4 rạng sáng 1/5/1975. Ảnh hiện trạng di tích.

Đêm 30/4: Tin chiến thắng vượt qua song sắt

Trưa 30/4/1975, chính quyền Sài Gòn tuyên bố đầu hàng vô điều kiện. Tin chiến thắng vang đi khắp đất nước, nhưng những người tù tại Côn Đảo chưa thể lập tức biết rõ sự kiện lịch sử vừa diễn ra.

Đêm hôm ấy, tại Trại VII, một số người thuộc bộ máy quản lý trên đảo tìm cách tiếp xúc với đại diện tù chính trị, thông báo rằng Sài Gòn đã được giải phóng và đề nghị bàn việc ổn định tình hình.

Thông tin quá lớn và bất ngờ khiến các cán bộ lãnh đạo trong tù phải hết sức thận trọng. Họ lo ngại đây có thể là thủ đoạn nhằm đưa những người cốt cán ra khỏi phòng giam để thủ tiêu.

Theo những hồi ức được công bố, các tù chính trị yêu cầu được trực tiếp nghe đài phát thanh để kiểm chứng. Khi tin chiến thắng được xác nhận qua sóng phát thanh, niềm vui lập tức lan truyền qua các phòng giam.

Không còn là những lời phỏng đoán. Không còn là hy vọng mơ hồ. Sài Gòn đã được giải phóng. Cuộc kháng chiến trường kỳ của dân tộc đã đi đến thắng lợi quyết định.

Ngay trong đêm, những người tù vận động, gây sức ép buộc nhân viên quản lý giao chìa khóa, mở cửa phòng giam. Ở một số nơi, tù nhân chủ động phá cửa và tìm cách thoát ra ngoài.

Khoảng 3 giờ sáng ngày 1/5/1975, toàn bộ tám khu của Trại VII đã được giải phóng.

Những con người vừa bước ra khỏi phòng giam không chỉ nghĩ đến việc trở về quê hương. Họ hiểu rằng cuộc đấu tranh chưa thể kết thúc khi các trại khác vẫn đóng cửa và trên đảo còn những lực lượng vũ trang chưa được kiểm soát.

Chính trong thời khắc ấy, một nhiệm vụ lớn hơn được đặt ra: giải phóng toàn bộ tù nhân và tổ chức lực lượng làm chủ Côn Đảo.

Sáng 1/5: Từ những người tù trở thành lực lượng giải phóng

Ngay trong đêm 30/4 rạng sáng 1/5, những cán bộ cách mạng vừa được giải thoát khẩn trương thành lập Đảo ủy lâm thời gồm bảy người để lãnh đạo cuộc nổi dậy.

Từ Trại VII, các lực lượng được phân công đến những khu giam giữ khác. Tại Trại VI, nơi giam giữ nhiều nữ tù chính trị, cánh cửa ngục tù cũng được mở ra trong những giờ đầu của ngày 1/5.

Sau nhiều năm chịu đựng những điều kiện khắc nghiệt, những người phụ nữ ấy được bước ra ngoài với tư cách những con người tự do.

Các trại giam khác lần lượt được giải phóng. Người tù vừa được mở cửa lại tham gia mở cửa cho đồng đội, tạo nên sức mạnh lan tỏa của cuộc nổi dậy.

Điều đặc biệt của sự kiện Côn Đảo là tính chủ động của lực lượng tù chính trị. Họ không chỉ tự giải thoát mà còn tổ chức bộ máy lãnh đạo, xây dựng lực lượng tự vệ, tiếp quản những vị trí quan trọng và duy trì trật tự trên đảo trước khi bộ đội từ đất liền tới.

Một tổ chức chính quyền mang tên Ủy ban Hòa giải, hòa hợp dân tộc Côn Sơn được thành lập, góp phần tập hợp các lực lượng và ổn định đời sống trong thời điểm chuyển giao.

Đến khoảng 8 giờ sáng ngày 1/5, lực lượng nổi dậy đã làm chủ thị trấn Côn Đảo. Khoảng 10 giờ cùng ngày, Đài truyền thanh phát đi thông báo Côn Đảo hoàn toàn giải phóng và công bố danh sách các thành viên chính quyền cách mạng.

Từ đây, vùng đất từng tượng trưng cho chế độ giam cầm khắc nghiệt đã bước sang một thời kỳ lịch sử mới.

Ảnh tư liệu về ngày giải phóng Côn Đảo năm 1975: Những người tù chính trị giành lại tự do và tham gia xây dựng chính quyền cách mạng trên đảo.

Một cánh cửa mở ra, cả cuộc đời thay đổi

Trong những câu chuyện về ngày Côn Đảo giải phóng, ký ức của người tù Lê Quang Vịnh là một trong những hình ảnh xúc động nhất.

Sáng 1/5/1975, khi cuộc nổi dậy đã lan rộng, ông vẫn bị cùm trong Hầm Đá ở Trại II, gần như không biết những biến cố lớn lao đang diễn ra bên ngoài.

Những năm tháng biệt giam khiến cơ thể ông suy kiệt. Khi tiếng bước chân và tiếng phá cửa vang đến, người tù chưa thể biết đó là hiểm nguy hay tự do.

Rồi cánh cửa hầm giam bật mở.

Người xuất hiện trước mặt ông là Phạm Tùng, một đồng đội từng bị giam ở khu chuồng cọp. Trong niềm vui chiến thắng, người đồng chí ấy báo tin giải phóng và dìu ông bước ra khỏi nơi giam giữ.

Theo hồi ức được ghi lại trong tác phẩm Từ trái tim người tù yêu nước, Lê Quang Vịnh xúc động đến ngất đi. Khi tỉnh lại, ông bật khóc trong niềm hạnh phúc.

Đó không chỉ là nước mắt của một người thoát khỏi án tử hình. Đó còn là cảm xúc của một con người từng phải đối diện với cái chết, nay được chứng kiến ngày đất nước chiến thắng.

Sau khi được đưa về cơ quan chính quyền cách mạng vừa thành lập, Lê Quang Vịnh viết những nốt nhạc đầu tiên của bài hát Chào Tự do.

Bài hát ra đời từ chính khoảnh khắc lịch sử ấy, trở thành tiếng lòng của một người tù được trở về với cuộc sống.

Những con tàu mang theo tình yêu của đất liền

Dù Côn Đảo đã được lực lượng nổi dậy làm chủ ngày 1/5, những ngày tiếp theo vẫn đặt ra nhiều nhiệm vụ cấp bách: bảo vệ an ninh, chăm sóc người bệnh, tổ chức lương thực và khôi phục liên lạc với đất liền.

Trong những ngày 2 và 3/5, hệ thống vô tuyến điện được khôi phục, chuyển đi những thông điệp báo tin chiến thắng và liên hệ với các cơ quan cách mạng trên đất liền.

Khi nhận được câu hỏi Côn Đảo cần gì để chi viện, một trong những mong muốn tha thiết nhất được đại diện chính quyền cách mạng trên đảo bày tỏ là có ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Chi tiết giản dị ấy cho thấy đời sống tinh thần đặc biệt của những người tù vừa giành được tự do. Sau bao năm sống trong sự ngăn cách, họ mong được nhìn thấy những biểu tượng thiêng liêng mà mình đã gìn giữ trong lòng suốt chặng đường đấu tranh.

Rạng sáng 4/5/1975, hai tàu Hải quân V.609 và V.683 chở lực lượng từ đất liền ra Côn Đảo. Bộ đội đến nơi khi cuộc nổi dậy đã thắng lợi và tình hình trên đảo cơ bản được ổn định.

Những tấm ảnh Bác Hồ được mang đến, trao cho các cựu tù. Nhiều người xúc động khi được rước ảnh Người và những lá cờ chiến thắng về các trại giam.

Chiều 4/5, lễ mừng Côn Đảo hoàn toàn giải phóng được tổ chức trong niềm hân hoan của những người vừa thoát khỏi xiềng xích. Cũng trong thời gian này, những chuyến tàu đầu tiên bắt đầu đưa cựu tù chính trị trở về đất liền.

Ảnh tư liệu: Những chuyến tàu đưa các cựu tù chính trị Côn Đảo trở về đất liền sau ngày giải phóng tháng 5/1975.

Những chuyến trở về tiếp tục được tổ chức trong các ngày sau đó. Người bệnh nặng, người từng bị kết án tử hình và những trường hợp cần chăm sóc đặc biệt được ưu tiên đưa về.

Đối với những người đã trải qua hàng chục năm giam cầm, hành trình từ Côn Đảo về đất liền mang một ý nghĩa vượt xa khoảng cách địa lý. Đó là cuộc trở về với gia đình, quê hương và cuộc sống mà họ từng phải đánh đổi bằng tuổi trẻ, sức khỏe, thậm chí cả tính mạng để bảo vệ.

Ảnh tư liệu TTXVN: Các cán bộ, chiến sĩ cách mạng từng bị giam giữ tại Côn Đảo trở về sau thắng lợi mùa Xuân năm 1975.

Khi nhà tù trở thành chứng tích lịch sử

Ngày 1/5/1975, Côn Đảo được giải phóng bằng chính cuộc nổi dậy của những người đang bị giam giữ, trong bối cảnh thắng lợi của cuộc Tổng tiến công và nổi dậy mùa Xuân 1975. Ngày 4/5 đánh dấu sự có mặt của lực lượng từ đất liền, lễ mừng chiến thắng và việc tiếp nhận quản lý đảo.

Sau những ngày lịch sử ấy, một số cựu tù tình nguyện ở lại, góp sức xây dựng chính quyền và ổn định cuộc sống. Những người khác lần lượt trở về với gia đình, đồng đội và quê hương sau bao năm xa cách.

Côn Đảo từ đây không còn là nơi giam giữ những người đấu tranh cho độc lập dân tộc. Những nhà giam, phòng biệt lập và chuồng cọp dần trở thành chứng tích nhắc nhớ về một giai đoạn lịch sử đầy đau thương nhưng cũng vô cùng bất khuất.

Hệ thống di tích Nhà tù Côn Đảo ngày nay, nơi lưu giữ những dấu tích về chế độ lao tù và tinh thần đấu tranh bất khuất của các thế hệ chiến sĩ cách mạng. Ảnh hiện trạng di tích.

Hơn nửa thế kỷ nhìn lại, những ngày đầu tháng 5 năm 1975 ở Côn Đảo vẫn mang một ý nghĩa đặc biệt. Đó không đơn thuần là thời điểm kết thúc sự tồn tại của một hệ thống nhà tù, mà còn là câu chuyện về sức mạnh của ý chí, về tình đồng đội và khát vọng tự do không thể bị khuất phục.

Có những người bước ra khỏi nhà tù với thân thể gầy yếu, mang theo thương tích không bao giờ lành. Có những người đã vĩnh viễn nằm lại nơi nghĩa trang Hàng Dương, không kịp chứng kiến ngày hòa bình. Nhưng những hy sinh ấy đã góp phần làm nên thắng lợi chung của dân tộc.

Nghĩa trang Hàng Dương, Côn Đảo – nơi yên nghỉ của nhiều chiến sĩ cách mạng và người yêu nước đã hy sinh trong những năm tháng bị giam cầm.

Trong câu chuyện Côn Đảo tháng 5/1975, hình ảnh đáng nhớ nhất có lẽ vẫn là những cánh cửa nhà tù được mở ra từ bên trong, bởi chính những con người từng bị giam giữ phía sau chúng.

Cánh cửa ấy mở ra không chỉ để trả lại tự do cho hàng nghìn người tù, mà còn khép lại một chương đau thương của lịch sử và mở đầu một tương lai mới cho Côn Đảo giữa biển trời Tổ quốc.