Con đường của thanh niên chỉ có thể là con đường cách mạng – Không có con đường nào khác

I. Khúc dạo đầu: Ngọn lửa trong đêm trường nô lệ

Vào những năm đầu thế kỷ XX, khi Việt Nam còn chìm trong đêm dài nô lệ dưới gót giày viễn chinh của thực dân Pháp, Sài Gòn hiện lên như một bức tranh đối lập đầy xót xa. Ở những đại lộ sang trọng như Rue Catinat, ánh đèn điện lung linh phục vụ cho các quan chức mẫu quốc và giới thượng lưu tay sai. Nhưng chỉ cần rẽ vào những con hẻm nhỏ tại khu vực Đa Kao hay Khánh Hội, người ta sẽ thấy một thực tại khác: sự đói nghèo, lầm than và những tiếng thở dài của những người phu xe, công nhân bị bóc lột đến tận xương tủy.

Chính trong bối cảnh ấy, một người thanh niên nhỏ nhắn nhưng có đôi mắt sáng lạ thường đã xuất hiện. Nguyễn Trọng (bí danh Lý Tự Trọng) trở về Sài Gòn từ Quảng Châu vào năm 1929. Anh mang theo mình không chỉ là những tài liệu bí mật, mà là cả một luồng tư tưởng mới mà anh đã được hấp thụ từ "Thanh niên huấn luyện lớp" của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc.

Tại bến cảng Sài Gòn, nơi những chuyến tàu cập bến mang theo hơi thở của thế giới, Lý Tự Trọng đã bắt đầu hành trình của mình. Anh không chọn cho mình một cuộc sống an nhàn với vốn kiến thức ngoại ngữ uyên bác (anh thông thạo cả tiếng Trung và tiếng Pháp), mà chọn dấn thân vào những nơi nguy hiểm nhất để xây dựng tổ chức Đoàn Thanh niên Cộng sản đầu tiên.

II. Cuộc đấu trí giữa lòng đô thị

Công việc của một người liên lạc trong lòng địch đòi hỏi một sự tỉnh táo và bản lĩnh thép. Lý Tự Trọng đóng vai một người bồi bếp, lúc lại là một phu khuân vác tại cảng Sài Gòn để bí mật vận chuyển tài liệu và kết nối các cơ sở Đảng.

Có những đêm mưa tầm tã, dưới những mái hiên ẩm thấp của khu vực chợ Bến Thành, anh đã kiên trì vận động những người bạn cùng trang lứa. Anh nói với họ về sự tự do, về một đất nước không còn xiềng xích. Những buổi sinh hoạt Đoàn diễn ra bí mật trong các căn gác mái, nơi chỉ có ánh đèn dầu hiu hắt nhưng ngọn lửa trong lòng mỗi người thanh niên thì lại rực cháy hơn bao giờ hết.

Tên mật thám cáo già Le Grand – kẻ được mệnh danh là "con cáo của Sài Gòn" – đã đánh hơi thấy sự hoạt động của các tổ chức thanh niên. Hắn tung ra mạng lưới chỉ điểm dày đặc. Thế nhưng, Lý Tự Trọng với sự thông minh và nhạy bén đã nhiều lần vượt qua những cái bẫy chết người. Anh sử dụng các ám hiệu, thay đổi lịch trình liên tục và luôn giữ một tinh thần lạc quan, khiến quân thù không thể đoán định.

III. Tiếng súng Larégnère và Khúc tráng ca bất tử

Ngày 8/2/1931, lịch sử đã ghi lại một khoảnh khắc thay đổi cả một thế hệ. Tại sân bóng Larégnère, một buổi mít tinh kỷ niệm cuộc khởi nghĩa Yên Bái đã nổ ra giữa thanh thiên bạch nhật. Giữa lúc đồng chí Phan Bôi đang hùng hồn diễn thuyết trước đám đông nhân dân đang sục sôi khí thế, tên mật thám Le Grand cùng quân cảnh ập tới.

Trong giây phút sinh tử khi họng súng của quân thù định nhắm vào người đồng chí của mình, Lý Tự Trọng không hề do dự. Anh rút súng và bóp cò. Tiếng súng vang lên không chỉ để tiêu diệt một tên ác ôn, mà là tiếng pháo hiệu thức tỉnh cả một dân tộc đang lầm than. Anh bị bắt ngay sau đó sau một cuộc vây ráp khốc liệt.

Trong "Địa ngục trần gian" Khám Lớn Sài Gòn: Tại nhà tù Khám Lớn, thực dân Pháp đã dùng mọi thủ đoạn hèn hạ nhất từ tra tấn bằng điện đến những trận đòn roi khiến anh nhiều lần chết đi sống lại. Chúng muốn biết ai là người đứng đầu, chúng muốn biết mạng lưới liên lạc của anh. Nhưng tất cả những gì chúng nhận được chỉ là cái nhìn khinh bỉ và sự im lặng thép.

Ngay cả những tên cai ngục người Pháp, vốn đã quen với việc nhìn thấy những người tù quỵ lụy, cũng phải kinh ngạc khi thấy Lý Tự Trọng vẫn bình thản đọc sách, vẫn dạy chữ cho những người tù khác ngay trong buồng giam tối tăm. Anh biến nhà tù thành trường học, biến xiềng xích thành vũ khí tinh thần.

IV. Câu tuyên ngôn xé toạc màn đêm

Phiên tòa đại hình diễn ra tại Sài Gòn những ngày cuối năm 1931 là một sự kiện chấn động. Để xoa dịu dư luận quốc tế, chính quyền thực dân đã cho luật sư bào chữa theo hướng "giảm nhẹ tội do còn ở độ tuổi vị thành niên, chưa có nhận thức đầy đủ".

Nhưng chính lúc đó, Lý Tự Trọng đã đứng thẳng người, dõng dạc ngắt lời luật sư. Giữa pháp đình của thực dân, anh đã thốt lên lời tuyên ngôn định nghĩa lại lý tưởng sống của tuổi trẻ Việt Nam:

"Tôi hành động không phải là không suy nghĩ. Tôi hiểu việc tôi làm. Tôi làm vì mục đích cách mạng. Thanh niên không có con đường nào khác, ngoài con đường cách mạng."

Câu nói ấy như một gáo nước lạnh tạt vào mặt chế độ thực dân, khẳng định rằng tuổi trẻ Việt Nam không cần sự "khoan hồng" giả tạo, mà chỉ cần tự do cho tổ quốc.

Sáng sớm ngày 20/11/1931, dưới làn sương mù dày đặc bao phủ Sài Gòn, chúng đưa anh ra máy chém. Bước chân anh vững chãi, đầu ngẩng cao. Khi bước lên bục cao, anh bắt đầu hát. Bài "Quốc tế ca" vang lên hào hùng, lấn át cả tiếng xiềng xích xích. Những người tù trong Khám Lớn cũng đồng thanh hát theo, tạo nên một bản hòa ca hùng tráng lay động lòng người. Anh ngã xuống ở tuổi 17 – độ tuổi của những ước mơ và hoài bão – nhưng tên anh đã trở thành biểu tượng bất tử của tinh thần quyết chiến quyết thắng.