Con đường đá đỏ và danh gia vọng tộc đất Sa Đéc: Chuyện về ông Huyện Phong

Sinh ra vào năm Quý Sửu 1853 tại làng Tân Hựu, tổng An Mỹ, nay thuộc xã Tân Nhuận Đông, huyện Châu Thành, tỉnh Đồng Tháp, cuộc đời ông Nguyễn Xuân Phong là một chặng đường mang đậm dấu ấn của lịch sử Nam Kỳ buổi giao thời. Năm 1875, dưới ách đô hộ của thực dân Pháp, ông bị sung vào cơ lính Mã Tà, một lực lượng lính bổn xứ phục vụ cho chính quyền bảo hộ tại tỉnh. Tuy nhiên, ngã rẽ cuộc đời nhanh chóng xuất hiện khi Tham biện Chủ tỉnh Sa Đéc lúc bấy giờ là Escoubet phát hiện ra người lính trẻ này không chỉ thông thạo chữ Quốc ngữ mà còn rất giỏi tính toán. Chính nhờ tài năng học thức ấy, ông được đặc cách đưa vào làm việc trong văn phòng Tòa Bố, thoát khỏi cảnh cầm súng sung binh. Bằng sự cần mẫn và trí tuệ, ông dần thăng tiến qua các chức vụ từ Cai Thơ lại, lên Đội nhì, rồi Đội nhứt. Thế nhưng, giữa chốn quan trường nhiều ngã rẽ, vài năm sau đó, ông quyết định xin cáo quan lui về nghỉ dưỡng với lý do mang bệnh.

Không để một người tài đức phải mai một, đến năm 1889, khi tổng An Mỹ khuyết chức Phó tổng, giới viên chức các làng đã đồng lòng tiến cử Nguyễn Xuân Phong tiếp quản vị trí này bởi nể trọng kinh nghiệm làm việc trên tỉnh của ông. Bằng uy tín ngày càng lớn, từ năm 1905 đến năm 1916, ông chính thức giữ chức Cai tổng An Mỹ, tận tâm cai quản và phát triển vùng đất quê hương trước khi cáo lão từ quan. Dấu ấn lớn nhất và cũng là công lao để đời của ông trong thời gian tại vị chính là việc xin phép và tổ chức thi công con đường đá đỏ Biên Hòa chạy dọc theo rạch Nha Mân, uốn lượn vòng ra tận vàm rạch Cái Tàu Hạ tạo thành hình chữ V độc đáo. Con đường huyết mạch ấy, ngày nay chính là Tỉnh lộ 854, đã mang lại diện mạo mới và sự giao thương nhộn nhịp cho cả một vùng bưng biền. Để ghi nhớ công đức của người khai mở, nhân dân đương thời đã trân trọng gọi tuyến giao thông này là "đường Huyện Phong", gắn liền với hàm Tri huyện mà ông được triều đình vinh phong vào năm 1917.

Không chỉ để lại tiếng thơm cho đời bằng những công trình dân sinh, ông Huyện Phong còn kiến tạo nên một gia tộc danh giá bậc nhất miền Tây sông nước thuở bấy giờ với ba người con trai kiệt xuất. Người con cả Nguyễn Xuân Hiển từng làm Thư ký tại dinh Soái phủ Nam Kỳ và đảm nhiệm chức Chủ quận ở nhiều nơi. Hai người con sau càng làm rạng rỡ gia phong khi Nguyễn Xuân Quan đỗ Cử nhân Luật khoa, còn Nguyễn Xuân Giác vươn tới đỉnh cao học thuật với tấm bằng Tiến sĩ Luật khoa. Trong những năm đầu của thế kỷ hai mươi, khắp vùng Sa Đéc và cả lục tỉnh Nam Kỳ, người dân vẫn thường truyền tai nhau câu nói đầy tự hào về gia đình "Huyện Phong, Phủ Hiển, Tòa Quan, Tòa Giác". Tổ ấm ấy được xưng tụng như một biểu tượng của sự học hành hiển đạt, một danh gia vọng tộc hiếm hoi trổ đặng "Tam khôi", làm rạng danh cả một miền quê châu thổ.