Con đường đất đến bản xa

Tôi nghe câu chuyện này từ cụ Vi Văn Lộc, một cựu dân công hỏa tuyến ở miền Tây Nghệ An. Mỗi lần kể về những năm kháng chiến chống Mỹ, cụ không bắt đầu bằng tiếng bom hay những trận hành quân xuyên rừng. Cụ thường nhắc đến một con đường nhỏ, đỏ au màu đất bazan, uốn lượn qua núi rừng để vào một bản xa heo hút.

Cụ nói: “Nếu không có con đường ấy, nhiều người lính đã không trở về.”

Năm 1967, bản Na Mít nằm sâu trong vùng núi Quỳ Châu. Từ huyện vào bản phải đi bộ gần nửa ngày. Con đường chỉ rộng vừa một người gùi hàng, một bên là vách núi, một bên là vực sâu có tiếng suối chảy quanh năm.

Mùa nắng, đất bụi mù như khói. Mùa mưa, đường nhão ra, mỗi bước chân đều như bị giữ lại.

Nhưng đó lại là tuyến vận chuyển bí mật nối hậu phương với các đơn vị đang hoạt động ở Trường Sơn.

Ban ngày, đường vắng lặng. Đêm xuống, từng tốp dân công và bộ đội lặng lẽ đi qua, trên lưng là gạo, muối, thuốc men và đôi khi cả những lá thư từ quê nhà.

Trong bản có cô gái tên Lự, mới mười bảy tuổi. Cha mất sớm, mẹ đau yếu, Lự vừa làm nương vừa tham gia đội vận tải. Người nhỏ nhưng khỏe, cô có thể gùi hơn ba mươi ký gạo vượt dốc mà không than một lời.

Đêm nào lên đường, mẹ cô cũng dặn:

– Đi chậm thôi con, đừng để trượt chân xuống vực.

Lự cười:

– Bộ đội ngoài kia còn vất vả hơn mình mà mẹ.

Câu nói ấy về sau được nhiều người trong bản nhớ mãi.

Một đêm tháng tám, mưa rừng đổ xuống dữ dội. Đơn vị phía trước báo thiếu thuốc sốt rét và băng cứu thương. Nếu chậm một ngày, nhiều chiến sĩ có thể nguy hiểm.

Đội vận tải gồm tám người lên đường ngay trong đêm. Nước suối dâng cao, con đường đất trơn như mỡ. Đến khúc dốc Cây Gạo, mọi người phát hiện một đoạn đường vừa bị sạt lở.

Phía dưới là vực sâu tối đen.

Một anh dân công lo lắng:

– Không qua được đâu, quay lại thôi.

Nhưng quay lại nghĩa là thuốc sẽ không tới kịp.

Lự im lặng nhìn vách núi rồi nói:

– Trên kia còn lối người đi săn.

Đó là một lối mòn cũ gần như bị cỏ phủ kín. Cô tình nguyện đi trước dò đường.

Mưa quất vào mặt, đất đá liên tục rơi xuống. Có đoạn chỉ đặt vừa nửa bàn chân. Lự bám rễ cây, kéo từng người qua. Đến lượt người cuối cùng, một tảng đất bất ngờ sụt xuống, làm cô trượt mạnh về phía vực.

Mọi người hoảng hốt.

May thay, cô kịp bám được một cành cây nhỏ. Hai đồng đội lao tới kéo cô lên. Khi được đưa lên bờ, đôi bàn tay cô rớm máu, chiếc gùi thuốc vẫn còn nguyên trên lưng.

Lự chỉ thở dốc rồi nói:

– Thuốc còn đủ chứ?

Không ai trả lời được ngay, vì ai cũng nghẹn lại.

Gần sáng, đoàn tới được trạm quân y. Những thùng thuốc được chuyển vào lán giữa lúc nhiều chiến sĩ đang lên cơn sốt rét.

Một bác sĩ quân y nắm chặt tay Lự:

– Các cô đến kịp rồi.

Lần đầu tiên trong đêm ấy, cô gái nhỏ mới ngồi xuống bên bếp lửa, hai bàn tay run lên vì lạnh và mệt.

Ngoài trời, mưa vẫn rơi trên mái lá.

Sau hòa bình, con đường đất năm xưa dần được mở rộng rồi đổ bê tông. Xe máy có thể vào tận bản Na Mít. Nhiều người trẻ không còn biết nơi nào là dốc Cây Gạo, nơi nào từng có lối người đi săn.

Cụ Vi Văn Lộc dẫn tôi ra đầu bản, chỉ vào con đường mới và nói:

– Đường bây giờ đẹp lắm. Nhưng con đường cũ đẹp theo cách khác.

Tôi hỏi:

– Đẹp vì kỷ niệm ạ?

Cụ gật đầu:

– Vì trên con đường ấy, người ta sống vì nhau.

Chiều xuống, sương núi bắt đầu phủ trắng những mái nhà sàn. Tôi nhìn con đường chạy xa dần vào rừng và chợt hiểu rằng lịch sử không chỉ nằm trong những trận đánh lớn.

Nó còn nằm trong dấu chân của những cô gái gùi thuốc giữa mưa rừng, trong bàn tay rớm máu vẫn giữ chặt chiếc gùi, và trong con đường đất đến bản xa – con đường âm thầm nối tình người với vận mệnh của cả một dân tộc.